Cuộc thi vẽ tranh “Di sản văn hóa Việt Nam qua hội họa” lần thứ II - năm 2025: Sự lựa chọn và khai thác chất liệu là chìa khóa của thành công

Đến thăm Lăng Ngô Quyền tại Làng cổ Đường Lâm vào một trưa cuối đông năm 2010, một cảm giác thiêng liêng dâng lên trong lòng khi tôi bước chân dưới hàng cây Duối cổ nghìn năm, từng tiếng gió lao xao trên lá như tiếng điểm binh, tiếng quân reo ngựa hí từ nghìn xưa vọng về. Thả hồn vào khoảnh khắc yên bình của nghìn năm sau là hình ảnh gia đình gà đang nằm nghỉ trưa, trên cành cây là tiếng chim hót trong tán lá, một cảm giác yên bình thật đẹp biết bao.

Tôi đã dành sáu tháng chỉnh sửa phác thảo, chọn lọc bố cục và khắc tranh, trân trọng từng chi tiết. Tôi sử dụng kỹ thuật khắc của các nghệ nhân khắc tranh dân gian Đông Hồ (kỹ thuật trổ nét) để khắc các chi tiết thân cây, lá cây và các phần khác vì nghĩ rằng phải dùng những tinh hoa của dân tộc để thể hiện tác phẩm cho xứng với dịp kỉ niệm đặc biệt này.

Tác giả Lê Phi Hùng đoạt Giải Nhất với tác phẩm khắc gỗ Dưới bóng nghìn năm

Tác phẩm khắc gỗ Dưới bóng nghìn năm đã vinh dự được Hội đồng chọn trao giải Nhất Cuộc thi vẽ tranh “Di sản văn hóa Việt Nam qua hội họa” lần thứ II - năm 2025. Tác phẩm được đánh giá cao bởi cách thể hiện qua chất liệu khắc gỗ truyền thống và truyền tải thông điệp sâu sắc về sự trường tồn của di sản văn hóa.

Nguồn cảm hứng từ văn hóa và lịch sử dân tộc đã giúp tôi bền bỉ theo đuổi đề tài di sản. Đối với tôi, các giá trị văn hóa không phải là những thứ đã ngủ yên mà là một dòng chảy ngầm liên tục trong tâm thức mỗi người. Tôi yêu thích những hình tượng mang tính biểu tượng (như cây cổ thụ, kiến trúc đền đài cổ). Mỗi di tích, địa danh luôn gắn với những câu chuyện lịch sử hào hùng để từ đó tạo cảm xúc rồi mang vào tác phẩm của mình. Cũng như vậy, tôi sử dụng các chất liệu truyền thống như giấy dó để làm tôn thêm vẻ đẹp hòai cổ và trang trọng cho tác phẩm.

Sự kết hợp giữa tư duy đồ họa hiện đại và các kỹ thuật khắc truyền thống tạo nên sự kết nối quá khứ và hiện tại. Kỹ thuật khắc truyền thống và hiện đại kết hợp giúp tôi tạo hiệu quả cho tác phẩm đạt hiệu quả thị giác tốt như các chi tiết thân và lá cây, đặc biệt là chú trọng đến sự chính xác và tinh tế của đường nét trên bản khắc. Tác phẩm không chỉ là hình ảnh mà còn là sự thể hiện kỹ thuật điều khiển dao khắc để tạo ra những mảng sáng tối, độ nhám và chiều sâu cho tác phẩm.  Những thớ vỏ cây sần sùi và nét thời gian in hằn trên thân, tạo nên một hiệu ứng thị giác vừa thô mộc vừa có sức sống.

Làm sống lại kỹ thuật khắc in truyền thống: Trong bối cảnh nhiều họa sĩ trẻ yêu thích các chất liệu hiện đại, việc lựa chọn chất liệu khắc gỗ trên giấy dó cho thấy sự trân trọng đặc biệt đối với các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của dân tộc. Kỹ thuật này đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và thận trọng, bởi vì nếu khắc sai phải làm lại từ đầu.

Sự tương thích với chủ đề: Bề mặt sần sùi, thô mộc của bản khắc gỗ rất phù hợp để thể hiện hình ảnh cây cổ thụ rêu phong, xù xì tại đền thờ Ngô Quyền. Chất liệu đã góp phần truyền tải thành công cảm giác về thời gian, lịch sử đã trải qua nghìn năm.

Thể hiện thông điệp: Thông qua việc sử dụng chất liệu truyền thống để miêu tả một di sản lịch sử, tác phẩm đã tạo nên một mạch liên kết liền mạch giữa nghệ thuật, lịch sử và văn hóa. Sự lựa chọn và khai thác chất liệu chính là chìa khóa tạo nên sức hút và giá trị nghệ thuật cho “Dưới bóng nghìn năm”.

Tác phẩm Dưới bóng nghìn năm

Khi nhìn lại thành công của tác phẩm thì giá trị lớn nhất của bức tranh, đối với tôi nó không chỉ nằm ở kỹ thuật khắc gỗ mà còn ở thông điệp chiều sâu đã truyền tải, đó là: Sự liên kết ngầm chặt chẽ giữa chất liệu, nghệ thuật và lịch sử trong tác phẩm được thể hiện qua chất liệu truyền thống là “cầu nối” thời gian.

Việc sử dụng kỹ thuật khắc gỗ trên giấy dó không chỉ là một lựa chọn thẩm mỹ. Giấy dó và bản khắc gỗ là những chất liệu đã tồn tại hàng thế kỷ trong dòng tranh dân gian Việt Nam. Khi dùng chính những chất liệu tinh hoa của các thế hệ tiền nhân để miêu tả di sản lịch sử (đền thờ Ngô Quyền), đã tạo ra sự đồng nhất về mặt tâm thức. Người xem không chỉ thấy hình ảnh quá khứ mà còn thấy được tinh thần của quá khứ thông qua chất liệu thể hiện tác phẩm.

Về bố cục, tôi chọn các nhịp điệu nằm ngang thể hiện sự yên bình của tác phẩm kết hợp với các thân cây đứng thẳng tạo nên sự tương phản cùng với các đường lượn nhẹ nhàng khiến cho tác phẩm hài hòa, không cứng nhắc khô khan. Việc chọn tiền cảnh là hàng cây như tạo sự đối thoại trực tiếp đến người xem như một sự khẳng định giá trị văn hóa lịch sử của dân tộc.

Điểm nhấn đàn gà nằm nghỉ trưa xuất phát từ một câu thơ “Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong”, những hình ảnh thật đẹp bình dị, rất thân quen thường bắt gặp. Phần hậu cảnh là khoảng trắng như một dòng sông lịch sử đầy tự hào chảy suốt nghìn năm trong tâm thức của mỗi người Việt Nam. Phía xa thấp thoáng là lăng Ngô Quyền ẩn trong cây như ánh mắt dõi theo của tiền nhân.

Hình ảnh những gốc cây cổ thụ nghìn năm tại Đường Lâm được khắc họa tỉ mỉ, gân guốc như những nếp nhăn của thời gian. Tác phẩm đóng vai trò là nhịp cầu, biến những giá trị văn hóa tinh thần trở thành thực thể hữu hình, giúp người xem dễ dàng tiếp nhận và cảm nhận niềm tự hào dân tộc.

Thông điệp của tác phẩm còn nằm ở việc đánh thức trách nhiệm của thế hệ trẻ. Qua sự vinh danh tại cuộc thi Di sản văn hóa Việt Nam qua hội họa, tác phẩm khẳng định rằng: Di sản không phải là một thực thể đóng băng, câm lặng, mà là một dòng chảy liên tục. Việc đưa những hình tượng đó vào trong tác phẩm chính là cách tốt nhất để bảo tồn di sản bền vững nhất: Bảo tồn trong tâm trí và tình cảm của con người.

Di sản không chỉ để “ngắm”, mà để “sống”. Hình tượng cây cổ thụ tại đền thờ Ngô Quyền – một thực thể sống vẫn đang đâm chồi, nảy lộc qua hàng thế kỷ. Tác phẩm nhắc nhở rằng di sản vẫn đang đồng hành cùng chúng ta, che bóng cho thế hệ hôm nay như cách nó đã từng chứng kiến lịch sử hào hùng của cha ông.

Lê Phi Hùng

ĐH Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh. Tác giả đoạt Giải Nhất cuộc thi vẽ tranh “Di sản Văn hóa Việt Nam qua hội họa” lần thứ II - năm 2025 với tác phẩm Dưới bóng nghìn năm