Những dao găm Đông Sơn độc lạ của người Việt cổ

Có thể nói, bộ vũ khí của người Việt cổ thời Đông Sơn đã đạt tới trình độ cao của kỹ thuật và nghệ thuật quân sự, mà ở thời điểm đó, không mấy quốc gia nào trong khu vực có thể sánh kịp, với mũi tên, nỏ thần, kiếm, lao, qua, rìu, giáo, áo giáp, hộ tâm phiến v.v và v.v, tạo nên một sưu tập vũ khí, bên cạnh những công cụ sản xuất, nhạc khí vô cùng phong phú, để Đông Sơn của người Việt cổ như một tượng đài sừng sững trong con mắt của những người đương thời và như một ánh hào quang rực rỡ đối với nhân loại ngày hôm nay.

Thế nhưng, trong muôn vàn sự rực rỡ ấy của Đông Sơn, của sưu tập vũ khí thời Đông Sơn, trong bài viết ngắn này, tôi muốn lưu ý tới quý độc giả một loại hình dao găm vô cùng độc lạ, bên cạnh những dao găm thông thường, được các nhà nghiên cứu phân loại cơ bản thành 3 nhóm: Dao găm có đốc hình chữ “T”, dao găm có đốc hình củ hành và dao găm có cán và đốc hình người và động vật. Trong ba loại hình dao găm này, dao có cán và đốc hình người và động vật có số lượng hiếm gặp trong những di chỉ khảo cổ học Đông Sơn. Đây là một hiện tượng lạ, trong vô vàn những hiện tượng lạ của văn minh Đông Sơn, mà qua hơn một thế kỷ nghiên cứu từ những học giả trong và ngoài nước vẫn còn những dấu hỏi lớn, cần được giải đáp, khi những nền văn minh trên thế giới, trong đó có Đông Sơn đã lùi xa chúng ta hàng thiên niên kỷ.

Để không làm mất thời gian của bạn đọc, tôi xin miêu thuật năm tiêu bản, thể hiện sự khác biệt đôi chút trên từng đơn nguyên.

Chiếc thứ nhất: lưỡi dao nằm trong bao đồng. Cán dao là hình tượng người, có giới tính nam, trong tư thế đứng, tóc búi cao trên đỉnh đầu. Đầu tượng tương đối lớn so với thân, khuôn mặt thể hiện rõ các bộ phận: hai mắt tròn, sống mũi nổi cao, miệng nhỏ. Hai tai tượng đeo hai loại khuyên khác nhau, tai phải đeo khuyên tròn, tai trái đeo khuyên dạng trống. Thân phía trên tượng để trần, eo thắt. Hai cánh tay tượng cong, khuỷu tay đưa sang hai bên, hai bàn tay chống hông.

Bao dao bằng đồng, thân dài, dẹt, phần trên rộng rồi thu dần xuống dưới. Đáy bao hơi loe, hai bên miệng bao có hai mấu nhô cao. Nhìn từ cạnh bên, bao có độ cong nhẹ theo chiều dọc và có chiều dày đủ để chứa lưỡi dao. Hai mặt bao dao được đúc không hoàn toàn giống nhau. Ở lưng bao, phần gần miệng có các dải hoa văn hình học, đó là những đường xiên ngắn sắp xếp thành dải, tạo nên hình xương cá. Ở mặt trước lại trang trí hoa văn trổ thủng, với những ô hình bình hành dọc thân bao.

Dao có cán hình người, có bao dao đi kèm, dính vào lưỡi dao cách đây hơn 2000 năm, là một hiện tượng hiếm hoi trong sự đồng bộ, theo đó, hình ảnh một bao dao được mục kích là một tư liệu quý đối với khảo cổ học.

Chiếc thứ hai: cũng là cán tượng người, nhưng lại được gắn kết với 3 đồ đồng nhỏ khác (chuông, thố và khóa thắt lưng). Đây là những hiện vật độc lập, không có mối quan hệ với dao găm trong kỹ thuật và công nghệ đúc, mà nó được kết dính khi được chôn cùng trong một ngôi mộ, khiến cho sự độc lạ từ chiếc dao này, chính là dấu tích gắn kết 4 hiện vật ngẫu nhiên do thời gian, tạo thêm những yếu tố ấn tượng, hiếm quý đối với người sưu tầm và yêu thích cổ ngoạn.

Cán dao là một tượng người đứng, đầu nhỏ, khuôn mặt thuôn, nhưng những bộ phận trên khuôn mặt thanh tú ấy đã bị thời gian và rỉ sét bào mòn, không thể hiện rõ. Đỉnh đầu tượng tạo u nổi, thân tượng thanh mảnh, hai cánh tay uốn cong từ vai xuống, khuỷu tay đưa sang hai bên, hai bàn tay đặt ở hông, tạo nên một hình tượng oai phong trong tư thế chống hông. Khoảng giữa hai cánh tay và thân rỗng. Phần dưới cơ thể là hai chân đứng hai hàng, khá sát nhau, giữa hai chân có khe rỗng. Tượng được tạo khối ba chiều, hoành tráng và sinh động.

Chiếc thứ ba: đốc cán là hình đôi chim đứng đối xứng, quay đầu vào nhau. Hai con chim có cổ cong vươn cao, đầu quay vào phía trung tâm, mỏ dài, hướng vào nhau, nhưng không chạm, tạo thành một khe hở nhỏ. Thân và đuôi chim hướng ra hai phía ngoài. Chim được tạo khối tròn, tách khỏi mặt đốc cán. Trên thân và cánh chim có những đường khắc chéo hình xương cá, như diễn tả bộ lông, tạo nên một đôi “uyên ương” rất sinh động, rất ấn tượng khi đứng trên một đốc cán dao găm có tỷ lệ hài hòa, cân đối.

Đốc dao găm tượng chim, không chỉ có một tiêu bản đứng đối đầu nhau, mà còn có một đôi chim nằm, đầu quay ra hai phía, có mỏ dài gắn vào tận đốc dao, tạo nên một cấu trúc hòa hợp, gắn kết hữu cơ trong mối quan hệ giữa các bộ phận, khiến cho nghệ thuật tạo hình thời Đông Sơn đạt đến trình độ cao của bố cục.

Dao găm tượng người hình chim trên đốc, đứng và nằm, trái ngược nhau về bố cục, rõ nét và hoành tráng, cho đến nay, mới chỉ thấy hai tiêu bản trên đây, ngoài chiếc dao găm có đốc hình chim, phát hiện năm 1929 của V. Goloubew nhưng còn khiêm tốn hơn nhiều về kích thước.

Chiếc thứ tư: cũng có cán hình tượng người đứng thẳng, thân trên để trơn, hai tay chống hông, hai cánh tay uốn cong. Khuỷu đưa ra ngoài, tách khỏi thân, tạo khoảng rỗng hai bên. Tượng có khuôn mặt hơi tròn, diễn đạt rõ mắt, mũi, miệng. Đầu tượng đội mũ cao, ôm lấy đầu, phần trên thắt nhỏ theo hình xoắn ốc. Hai bên tai có những vòng tròn nằm ngang, kéo xuống dưới cằm, khiến cho sự phân biệt giữa khuyên tai hay búi tóc không rõ ràng: Bên phải tượng có một vật, dạng thanh dài, từ khoảng ngang tai chạy xuống bên thân, tới gần bàn tay phải, hình dạng tương tự một cây gậy. Phần eo và thân dưới thể hiện trang phục, phía trước có vạt, trang trí bằng các đường dọc. Hai chân khép gần nhau, khoảng giữa hai thân tạo thành lỗ thủng dọc. Sự độc lạ của chiếc dao găm này còn ở hai băng hoa văn, trang trí trên hai mặt lưỡi, để cùng với khuôn mặt, mũ đội cao, vật dạng thanh dài, đã tạo nên một tiêu bản khác biệt so với loại hình cán dao găm tượng người, đã được biết từ trước tới nay.

Dao găm Đông Sơn có cán tượng người và động vật, cho tới gần đây được tìm thấy không nhiều, mà qua những công bố chính thức, đâu đó khoảng 20 tiêu bản, còn khảo sát của tôi, trong sưu tập tư nhân, chắc cũng chỉ gấp năm lần con số ấy. Với số lượng ít ỏi đó, khảo cổ học cần đặt ra một dấu hỏi lớn, trong bối cảnh vũ khí thời Đông Sơn vô cùng phong phú và hoàn thiện, trong đó, loại hình dao găm khá phổ biến. Và, cũng trong con số hiếm thấy trên đây, mỗi tiêu bản đều cho chúng ta những chi tiết khác biệt, trên nét bao trùm và tổng thể là hình người và động vật ở cán và đốc. Chúng chẳng khác gì những chiếc trống đồng và thạp đồng thời Đông Sơn, dù có tên gọi là trống và thạp, nhưng mỗi chiếc đều cho người chiêm ngắm một vẻ đẹp lạ thường, khiến phải trầm trồ về kích thước, hoa văn và sự tinh xảo về đề tài, cho dù, nghệ thuật Đông Sơn vẫn hiển lộ như một mẫu số chung của cá tính người Việt. Đây chính là tài năng của thợ thủ công đúc đồng qua những đồ án thiết kế, qua kỹ thuật luyện kim và đúc đồng, được các nhà khảo cổ nhận ra, từ những đối tượng trên đây, với hai kỹ thuật đúc: khuôn sáp chảy và khuôn có mang. Cả hai kỹ thuật ấy đều cho ra những tác phẩm “độc nhất vô nhị”, tạo nên một sự đa dạng, đa sắc của nghệ thuật chế tác đồ đồng Đông Sơn, mà cho tới nay, nền nghệ thuật ấy vẫn như một biểu tượng xuất sắc của văn hóa dân tộc.

Bộ dao găm có cán hình người và tượng động vật là sự phản ánh rõ nét và điển hình về trình độ luyện kim và đúc đồng siêu đẳng của những người thợ thủ công Việt cổ. Việc tạo ra những lưỡi dao mỏng, cân đối, những khối tượng người và động vật thể khối ba chiều phức tạp, với nhiều chi tiết nhỏ và những khoảng rỗng giữa các bộ phận, cùng với dấu ghép khuôn không thấy và những chi tiết trên vật đúc tinh tế, phức tạp…, cho phép nghĩ rằng, những dao găm đang đề cập được đúc bằng khuôn sáp chảy - một kỹ thuật đúc có từ thời Đông Sơn, bên cạnh kỹ thuật đúc bằng mang khuôn, đã được xác tín từ những nhà nghiên cứu khảo cổ học và kỹ thuật học, trên lĩnh vực đúc đồng.

Chỉ có kỹ thuật sáp chảy, những đường nét hoa văn sắc nét và tinh tế nhất mới được hiển lộ, mà những tượng người nhỏ nhắn, xinh xắn trên cán dao, những tượng chim có những bộ lông tỉa tót trên cánh, trên thân, những khuyên tai, lọn tóc đuôi sam, những vòng tay và trang phục được điểm tô hoa văn cầu kỳ và sinh động, đều cho thấy một kỹ thuật đỉnh cao, được nghệ thuật đúc đồng Đông Sơn áp dụng bằng kỹ thuật sáp chảy, mới có được sự tinh tế, tỉa tót đã thấy trên những dao găm Đông Sơn, có số lượng ít ỏi và khiêm tốn nêu trên.

Trong công nghệ luyện kim và đúc đồng thời Đông Sơn, kỹ thuật đúc sáp chảy không phải là hiện tượng phổ biến, mà chỉ thường dành cho những sản phẩm được chú trọng, được đề cao, có ý nghĩa văn hóa, có giá trị biểu tượng quyền lực và tâm linh, hẳn là một gợi ý để có thể kiến giải cho sự độc lạ tiếp theo của những chiếc dao găm đang đề cập.

Như đã có đôi lời ở trên, vũ khí thời Đông Sơn phong phú và hoàn chỉnh, để trang bị cho một đội quân chiến đấu có hiệu quả, theo đó, cần được đúc nhanh và yêu cầu đơn giản, không quá cầu kì, với mục đích “Tất cả cho tiền tuyến”. Mục đích ấy đã được quán triệt, khi nghiên cứu bộ sưu tập vũ khí thời Đông Sơn, từ đánh xa, đánh gần đến phòng hộ,… đều không quá cầu kỳ, trừ một số lưỡi rìu xéo trang trí hoa văn “chó đuổi hươu”, lưỡi “qua” trang trí “giao long”. Những lưỡi rìu xéo và những lưỡi “qua” như thế, hẳn cũng mang thông điệp của đẳng cấp, tâm linh, dùng cho những vị chỉ huy những đội quân ngoài chiến trường, thể hiện người đứng đầu, thể hiện sức mạnh tâm linh, được sử sách xưa ghi chép “giao long” như một động vật linh, được xăm trên mình để cầu may mắn, để bảo vệ trước động vật dữ của biển khơi mỗi khi lặn. Vào những nơi có hiểm nguy, đánh giặc giữa sa trường, cần những động vật linh như thế để bảo vệ? Lưỡi rìu xéo "chó đuổi hươu" là vật dụng nghi lễ cho những mùa săn bắn thú rừng, khi hái lượm và săn bắn vẫn còn là nguồn kiếm sống quan trọng của cộng đồng?

Thế nhưng, những dao găm cán hình người, đốc hình động vật, không phải hay không chỉ là vũ khí thông thường để đánh trận. Chúng là biểu tượng cho quyền uy thủ lĩnh địa phương trên cả hai lĩnh vực: Đời sống xã hội và đời sống tâm linh. Dao găm cán hình người, chủ yếu thể hiện giới tính nữ, phải chăng là quyền uy của chế độ mẫu quyền, như một nghi trượng để ra những mệnh lệnh quan trọng của thủ lĩnh, mà cây kiếm Núi Nưa, phát hiện ở gần Đền thờ Bà Triệu (Thanh Hóa), hình tượng người phụ nữ trên đốc kiếm, có thể là một gợi ý cho giả thiết này về người thủ lĩnh. Dao găm cán và đốc hình động vật: chim bồ nông, như hai chiếc đã giới thiệu, hay rắn quấn nhau và ngậm đỡ chân voi, chân hổ, báo, hoặc hổ đỡ voi, như đã thấy 3 chiếc, tại di chỉ khảo cổ học Làng Vạc (Nghệ An), phải chăng là vật dùng trong những nghi lễ của đời sống tâm linh cộng đồng? Những chiếc dao găm ấy rất có thể cũng thuộc sở hữu của thủ lĩnh hoặc những pháp sư có uy tín ở địa phương. Chim bồ nông, hổ, báo, voi, rắn… là những con vật linh trong hệ sinh thái lúa nước và hệ sinh thái rừng nhiệt đới, gắn chặt với môi trường của cộng đồng Việt cổ.

Giá trị biểu tượng của hiện vật Đông Sơn, chúng ta còn thấy rõ trên những trống đồng. Đó là những vật biểu tượng ở vị trí cao hơn: quyền lực nhà vua, quyền lực tù trưởng, quyền lực của thần linh, đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước gợi mở, đã được tư liệu thành văn ghi chép, đã được những di tích đền thờ minh định.

Câu chuyện biểu tượng của hiện vật Đông Sơn, chắc còn nhiều hơn những gì đã nói trong bài viết này, rất cần được các nhà nghiên cứu đánh giá, để hiểu hơn những giá trị phi vật thể chứa đựng trong những giá trị vật thể, nhằm làm tăng thêm hàm lượng thông tin của một nền văn minh, đã từng là nhân lõi của một nhà nước sơ khai của người Việt. Bài viết nhỏ trên đây là một gợi ý tiếp cận, với bao điều hẳn vẫn chưa mấy độc giả hài lòng và thỏa mãn, mong được sự lượng thứ với một người ngoại đạo với văn hóa Đông Sơn.

Tài liệu tham khảo: 

1. Phạm Minh Huyền (1996): Văn hóa Đông Sơn - Tính thống nhất và đa dạng, Nxb.Khoa học xã hội, Hà Nội.

2. Hoàng Văn Khoán (chủ biên) (2002): Cổ Loa - trung tâm hội tụ văn minh sông Hồng, Viện Văn hóa và Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội

3. Hà Văn Tấn (chủ biên) (1994): Văn hóa Đông Sơn ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

- Hà Văn Tấn (chủ biên) (2002): Khảo cổ học Việt Nam, t.III, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

4. Lại Văn Tới (2000): Các di tích đồng thau và sắt sớm khu vực Cổ Loa trong bối cảnh thời đại kim khí ở đồng bằng Bắc Bộ, Luận án Tiến sĩ Lịch sử, Tư liệu Viện Khảo cổ học, Hà Nội.

TS Phạm Quốc Quân

Phó Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa Việt Nam