Nhận điện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa

06/10/2026 16:10

Quần thể di sản văn hóa - khảo cổ học đặc biệt Cổ Loa bao gồm các di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ nằm tại địa bàn xã Đông Anh, thành phố Hà Nội, với diện tích quy hoạch bảo tồn khoảng 860,4 ha. Không chỉ là một di sản đặc biệt phản ánh quá trình hình thành nhà nước sơ khai và nền văn minh sông Hồng (kinh đô của Nhà nước Âu Lạc dưới thời An Dương Vương vào khoảng thế kỷ III trước Công nguyên) và thời kỳ Ngô Quyền thế kỷ X, Cổ Loa còn là trung tâm chính trị, quân sự và văn hóa gắn với nhiều giai đoạn của lịch sử dân tộc. Những giá trị đó không chỉ có ý nghĩa đối với lịch sử dân tộc mà còn là cơ sở quan trọng để tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu và so sánh với các di sản tương đồng trong khu vực và trên thế giới.

Mặt trống đồng Cổ Loa. (Nguồn: Bảo tàng Hà Nội).

Thành phố Hà Nội xác định việc xây dựng Hồ sơ đề cử Cổ Loa trình UNESCO không chỉ hướng tới mục tiêu tôn vinh giá trị một di sản mà còn góp phần khẳng định chiều sâu lịch sử, bản sắc văn hóa và vị thế của Thăng Long - Hà Nội trong lịch sử dân tộc. Công ước Di sản thế giới yêu cầu việc xây dựng hồ sơ đề cử cần nghiên cứu, nhận diện và xây dựng các luận cứ khoa học nhằm làm rõ Giá trị nổi bật toàn cầu (Outstanding Universal Value - OUV) của di sản trên cơ sở các luận cứ khoa học có sức thuyết phục và được cộng đồng khoa học trong nước, quốc tế trao đổi, đánh giá. Một trong những nhiệm vụ quan trọng trong quá trình xây dựng Hồ sơ di sản là tổ chức các Hội nghị, Hội thảo tham vấn chuyên gia nhằm nhận diện đầy đủ các giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa, làm rõ những đặc trưng tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khảo cổ học, quy hoạch và cảnh quan của di sản; đồng thời xác định những giá trị có ý nghĩa nổi bật không chỉ đối với Việt Nam mà còn trong bối cảnh khu vực và thế giới.

Bộ thành bậc đền Cổ Loa niên đại 1732 là bộ thành bậc duy nhất trên cả nước gắn với di tích nổi tiếng, thờ Đức vua An Dương Vương - vị Vua lập nên Nhà nước Âu Lạc, thế kỷ III trước Công nguyên. Nguồn: Báo Văn Hóa.

Ngày 12/8/2026 mới đây, UBND Thành phố Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Trường Đại học Khoa học xã hội & Nhân văn tổ chức Hội thảo khoa học “Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu Khu di tích Cổ Loa” với sự tham dự của các bộ/ngành, lãnh đạo Thành phố Hà Nội; các cơ quan quản lý di sản; các viện nghiên cứu, trường đại học; các chuyên gia, nhà khoa học trong nước cùng đại diện chính quyền địa phương và các đơn vị liên quan.

Đây là diễn đàn khoa học liên ngành nhằm trao đổi, công bố và thảo luận các kết quả nghiên cứu về Khu di tích Cổ Loa dưới góc nhìn khảo cổ học, sử học, địa chất, địa mạo, môi trường, quy hoạch, bảo tồn di sản và các lĩnh vực khoa học liên quan. Trên cơ sở đối chiếu với các tiêu chí của UNESCO, Hội thảo tập trung trao đổi, phản biện và hoàn thiện hệ thống luận cứ khoa học phục vụ việc nhận diện Giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa, trong đó tập trung nghiên cứu các luận cứ theo tiêu chí (iii) và tiêu chí (iv) của Công ước Di sản thế giới, làm nền tảng cho quá trình tiếp tục hoàn thiện hồ sơ đề cử Di sản thế giới.

Cặp rồng đá đền Thượng là hình tượng biểu trưng cho năng lượng của trời đất, là hình ảnh thể hiện biểu trưng cho Nhà vua và quyền lực của Nhà vua. Nguồn: Báo Văn Hóa.

Tiêu chí (iii), Chứa đựng một minh chứng duy nhất hoặc ít nhất cũng hết sức khác biệt về một truyền thống văn hóa hay một nền văn minh hiện vẫn đang tồn tại hoặc đã diệt vong: Đây là một trong những hướng tiếp cận có cơ sở khoa học vững chắc nhất đối với hồ sơ Cổ Loa. Nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục nhấn mạnh vai trò của Cổ Loa như biểu hiện vật chất tập trung, rõ nét và tiêu biểu nhất của Văn minh Sông Hồng; làm sâu sắc hơn các luận cứ về quá trình phát triển liên tục từ các giai đoạn văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn đến sự hình thành Nhà nước Âu Lạc; đồng thời làm rõ hơn vai trò của Cổ Loa trong lịch sử, truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Hội thảo cũng cho rằng các yếu tố về sự tiếp nối của không gian cư trú truyền thống, hệ thống tín ngưỡng, lễ hội, truyền thuyết và đời sống cộng đồng hiện nay cần được nghiên cứu khai thác sâu hơn như những bằng chứng quan trọng phản ánh sức sống lâu dài và sự kế tục của truyền thống văn hóa được hình thành từ trung tâm Cổ Loa.

Tiêu chí (iv), Là một ví dụ nổi bật về một loại công trình xây dựng, một quần thể kiến trúc hoặc công nghệ, hoặc một cảnh quan minh họa một (hoặc nhiều) giai đoạn trong lịch sử nhân loại: Hệ thống thành lũy Cổ Loa là thuộc tính nổi bật nhất của di sản và là cơ sở quan trọng để chứng minh giá trị nổi bật toàn cầu. Hội thảo đề nghị tiếp tục làm rõ hơn tính độc đáo của mô hình kinh đô quân sự - chính trị sớm được cấu thành bởi hệ thống thành đất nhiều vòng, kết hợp hữu cơ với địa hình tự nhiên và mạng lưới thủy hệ. Đồng thời nhấn mạnh vai trò của các yếu tố cảnh quan, sông ngòi, hào nước, các không gian cư trú và sản xuất truyền thống như những thành tố hữu cơ của mô hình kinh đô cổ, góp phần phản ánh trình độ quy hoạch, khả năng thích ứng môi trường và tổ chức lãnh thổ của nhà nước sơ khai.

Nghi thức tế lễ tại Lễ hội Cổ Loa 2026. Ảnh - TTXVN

Bên cạnh đó, Tính xác thực, toàn vẹn và liên tục của di sản cũng là yêu cầu quan trọng, thể hiện sự liên kết không gian chặt chẽ của các thuộc tính vật thể, phi vật thể và bối cảnh lịch sử nguyên gốc của tất cả các công trình, di tích, kiến trúc, cảnh quan.

Tính toàn vẹn (Integrity): Khu di tích Cổ Loa vẫn bảo tồn được đầy đủ các thuộc tính thiết yếu cần thiết để truyền tải giá trị nổi bật toàn cầu theo các tiêu chí (iii), (iv). Các thuộc tính cốt lõi này bao gồm hệ thống ba vòng thành đất hiện còn, mạng lưới hào nước và các tuyến thủy hệ cổ kết nối với sông Hoàng Giang, chuỗi các khu cư trú gò cao và địa điểm khảo cổ nhiều thời kỳ, các cụm di tích tín ngưỡng - nghi lễ gắn với An Dương Vương, hệ thống các làng cổ, đường làng, ao hồ và không gian canh tác nông nghiệp châu thổ vẫn tiếp tục được duy trì trong đời sống đương đại. Sự hiện diện đồng thời và mối liên kết không gian chặt chẽ giữa các thuộc tính này cho phép di sản tiếp tục thể hiện rõ nét quá trình hình thành kinh đô sớm, kỹ thuật phòng thủ bằng thành đất, sự thích ứng với môi trường thủy văn châu thổ và tính liên tục của cảnh quan cư trú truyền thống.

Giếng Ngọc thành Cổ Loa trước khu vực đền Thượng. Nguồn: thanhcoloa.vn

Tính xác thực (Authenticity): Khu di tích Cổ Loa được thể hiện trước hết ở hình thái nguyên gốc của hệ thống thành đất và mối quan hệ không gian giữa thành lũy với hào nước, sông Hoàng Giang, các gò cư trú và địa hình cao tự nhiên; sự tiếp nối của không gian địa lý thiêng và ký ức cộng đồng, thể hiện qua các di tích đền Thượng, am Mỵ Châu, đình Ngự Triều Di Quy, chùa Bảo Sơn, đình và chùa Mạch Tràng, lễ hội Bát xã Loa thành, hệ thống truyền thuyết An Dương Vương, Mỵ Châu - Trọng Thủy, cùng các phong tục truyền thống vẫn được cộng đồng địa phương duy trì.

Chủ tịch Đoàn điều hành khẳng định: Hội thảo đã góp phần hình thành nền tảng học thuật liên ngành và từng bước tạo dựng sự đồng thuận khoa học về hệ giá trị nổi bật của Khu di tích Cổ Loa. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện “Báo cáo tóm tắt và xây dựng hồ sơ đề cử Khu di tích Cổ Loa vào Danh sách Di sản văn hóa thế giới của UNESCO”.

Thời gian tới, quá trình xây dựng hồ sơ sẽ tiếp tục được triển khai thông qua nghiên cứu tổng thể, liên ngành; mở rộng hợp tác quốc tế; nghiên cứu so sánh với các di sản tương đồng trong khu vực và trên thế giới; củng cố các luận cứ khoa học về tiêu chí lựa chọn, tính xác thực, tính toàn vẹn và Giá trị nổi bật toàn cầu. Đồng thời, công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản sẽ tiếp tục được gắn với vai trò của cộng đồng địa phương và yêu cầu phát triển bền vững.

Mũi tên đồng Cổ Loa được trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Nguồn: Báo Dân trí.

- Xây dựng hồ sơ Di sản văn hóa Thế giới đảm bảo tuân thủ đúng quy định tại Hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản thế giới năm 1972 của UNESCO; Hướng dẫn thực hiện Công ước đã được sửa đổi, bổ sung năm 2024. Nội dung hồ sơ phải đảm bảo chất lượng cao, có sức thuyết phục và được các cơ quan thẩm định chấp thuận và được Tổ chức UNESCO ghi vào Danh mục sản phẩm văn hoá thế giới.- Xây dựng hồ sơ Di sản văn hóa Thế giới theo lộ trình: (1) Xây dựng, hoàn thiện và gửi Báo cáo tóm tắt đến Trung tâm Di sản Thế giới đề nghị đưa vào Danh sách dự kiến lập hồ sơ; (2) Tổ chức các hội thảo khoa học; Nghiên cứu chuyên sâu; Xây dựng, gửi yêu cầu Quy trình tham vấn ban đầu (Upstream process), Báo cáo đánh giá sơ bộ (Preliminary Assessment request), dự thảo Hồ sơ đề cử tới UNESCO; (3) Hoàn thiện và bảo vệ Hồ sơ đề cử, giải trình, tham vấn với các chuyên gia, các cơ quan tư vấn của UNESCO.

TS BÙI THỊ THU PHƯƠNG

Trung tâm Bảo tồn Di sàn Thăng Long - Hà Nội