44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 - 20/11/2026): Nguyễn Thị Bình - Người gieo hạt cho nền giáo dục thống nhất

Bà Nguyễn Thị Bình.
Nhiệm vụ mới sau ngày đất nước thống nhất
Thế giới biết đến bà Nguyễn Thị Bình chủ yếu qua hình ảnh người phụ nữ Việt Nam điềm tĩnh, sắc sảo tại bàn đàm phán Paris (1968-1973) trên cương vị Bộ trưởng Ngoại giao, Trưởng đoàn đàm phán của Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, và là người phụ nữ duy nhất trong 4 Bộ trưởng Ngoại giao đặt bút ký vào Hiệp định Paris ngày 27/1/1973.
Tuy nhiên, điều bất ngờ là ngay sau khi chiến tranh kết thúc, sự nghiệp cách mạng của bà đã sang một ngã rẽ mới với 11 năm chín nhất đời người (1976 - 1987) dành hẳn cho lĩnh vực giáo dục, một mặt trận khác, thầm lặng hơn nhưng không kém gian nan. Ở đó, không có ống kính phóng viên quốc tế như giai đoạn trước, chỉ có những lớp học đa phần là tranh tre nứa lá, những người thầy lương thấp, và hàng triệu người chưa biết đọc, biết viết.
Lịch sử đã ghi ngày 26/7/1976, Quốc hội Việt Nam đã bỏ phiếu nhất trí cử bà Nguyễn Thị Bình làm Bộ trưởng Bộ Giáo dục. Đất nước thống nhất mới hơn một năm, niềm vui đại thắng còn nguyên, nhưng khó khăn chồng chất: kinh tế kiệt quệ, thiên tai, rồi chẳng bao lâu là chiến tranh ở cả biên giới Tây Nam lẫn phía Bắc. Lĩnh vực giáo dục không phải sở trường của mình khiến chính bà cũng bỡ ngỡ. Nhưng giống như bao lần trước, khi Đảng và Nhà nước cần, bà vui vẻ nhận nhiệm vụ. Và cách bà bắt đầu sứ mệnh mới đã nói lên nhiều điều về con người ấy.
PGS.TS Trần Xuân Nhĩ, nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục, kể lại: Những ngày đầu tiên ở Bộ Giáo dục, bà mời tất cả những người có kinh nghiệm trong ngành đến trao đổi, kể cả những người có ý kiến “ngược”. Bà lắng nghe từng người, chỗ nào chưa hiểu, bà hỏi tiếp. Điều gì chưa rõ, bà về ngẫm nghĩ. Rồi bà quyết định, và nhận trách nhiệm về quyết định ấy. Nhà ngoại giao từng đối đáp với những chính khách dày dạn kinh nghiệm nhất thế giới, giờ khiêm tốn ngồi nghe các thầy giáo già nói chuyện trường lớp.

Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình đón tiếp đoàn Philipines, năm 1993.
“Nối hai dòng sông” và cải cách đầu tiên
Giáo dục hai miền khi đất nước thống nhất như hai dòng sông chảy theo hai hướng. Miền Bắc theo hệ 10 năm trong điều kiện vừa bắt đầu công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, chống chiến tranh phá hoại và chi viện cho cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam. Miền Nam theo hệ 12 năm, với chương trình, sách vở và đội ngũ giáo viên của chính quyền cũ hoàn toàn khác. Ở những vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa mới giải phóng, tỷ lệ người mù chữ rất cao.
Quyết định đầu tiên của bà trên cương vị Bộ trưởng Giáo dục là một chủ trương bao dung. Thay vì xóa bỏ để làm lại, bà kiến nghị Đảng và Nhà nước giữ nguyên hệ thống giáo dục 12 năm ở miền Nam để tránh xáo trộn, và tiếp nhận toàn bộ đội ngũ thầy cô, từ mầm non đến đại học, từng được đào tạo, bồi dưỡng và dạy dưới chế độ cũ. Với bà, người thầy trước hết là người thầy.
Cùng lúc, bà kêu gọi giáo viên miền Bắc xung phong vào Nam, lên những vùng mới giải phóng mở trường dựng lớp. Dưới sự chỉ đạo của bà, một phần không nhỏ nhân lực, vật lực của ngành giáo dục miền Bắc được huy động để tiếp sức cho giáo dục miền Nam. Các trường sư phạm nhanh chóng được củng cố và mở thêm ở miền Nam: Đại học Sư phạm Huế, Đại học Sư phạm Sài Gòn, các khoa sư phạm ở Cần Thơ, Tây Nguyên, cơ sở sư phạm Quy Nhơn, cơ sở ngoại ngữ tại Đà Nẵng. Chỉ trong khoảng hai năm, 1,4 triệu người được xóa mù chữ. Đằng sau con số ấy là hàng triệu buổi tối bên ngọn đèn dầu, những bàn tay chai sạn lần đầu cầm bút viết tên mình.
Đối với miền Bắc, bà chỉ đạo thực hiện các bước chuyển tiếp từ hệ giáo dục 10 năm sang hệ 12 năm. Nhờ đó mà chỉ vài năm sau ngày thống nhất, Việt Nam đã có một nền giáo dục thống nhất cả về hệ thống, nội dung lẫn phương pháp; hai dòng sông đã chảy chung một dòng. Tuy nhiên, đó mới chỉ là sự khởi đầu của một giai đoạn mới khó khăn, vất vả hơn nhiều.
Năm 1979, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 14 về cải cách giáo dục. Nhiệm vụ nặng nề, nhưng ngân sách cho giáo dục lại rất không tương xứng. Bà mang những trăn trở ấy đến Thủ tướng Phạm Văn Đồng, Chủ tịch Ủy ban Cải cách Giáo dục Trung ương. Thủ tướng tỏ thông hiểu, nhưng chưa thể đáp ứng khi dân còn thiếu gạo, thiếu thuốc, và khuyên bà về phát động toàn ngành tự tìm cách khắc phục.
Bà suy nghĩ, bàn bạc cùng tập thể Lãnh đạo Bộ Giáo dục rồi nhất trí phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm” và phát động phong trào tăng gia sản xuất rộng khắp các trường học giúp cải thiện đời sống giáo viên và từng bước tăng thêm cơ sở vật chất cho trường. Từ trong gian khó, cuộc cải cách giáo dục vẫn đi đến đích: Cả nước thống nhất hệ 12 năm, hình thành hệ thống giáo dục quốc dân từ mầm non đến sau đại học, chương trình phổ thông được đổi mới đồng bộ trên toàn quốc.
Bà thường nói rằng giáo dục phải đứng vững như “kiềng ba chân” gồm 3 yếu tố cấu thành: (i) Người học phải được giáo dục toàn diện đức - trí - thể - mỹ, với ý thức học tập suốt đời; (ii) Đội ngũ giáo viên phải được nâng cao trình độ và chăm lo đời sống; (iii) Cơ sở vật chất từng bước phải được tiêu chuẩn hóa, hiện đại hóa.
Từ tư tưởng ấy, Hội khỏe Phù Đổng lần đầu tiên ra đời vào năm 1982, rồi trở thành định kỳ mà mỗi học sinh hôm nay đều vẫn được hưởng. Từ đó cũng có Quyết định 126-CP năm 1981 về hướng nghiệp, đưa xưởng trường, vườn trường và các trung tâm kỹ thuật tổng hợp - hướng nghiệp về gần với học trò...
Thay đổi chế độ lương và lập Ngày Nhà giáo Việt Nam
Những năm tháng hậu chiến khi nền kinh tế vận hành kiểu quan liêu bao cấp, giáo dục nói chung vẫn bị xem như một khoản phúc lợi xã hội. Thang lương của thầy cô thuộc loại thấp nhất; cùng một tấm bằng tốt nghiệp, người làm trong các ngành sản xuất công nghiệp được trả cao hơn người đứng lớp.
Nữ Bộ trưởng đã sớm nhìn thấy điều đó và quyết tâm thúc đẩy thay đổi. Bà đã kiên trì làm việc với các Bộ, ngành để đưa bậc lương giáo viên lên ngang với cán bộ ngành công nghiệp. Bà đề xuất phụ cấp thâm niên cho nhà giáo, đề nghị Nhà nước lập Huy chương Vì sự nghiệp giáo dục và các danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, Nhà giáo Ưu tú. Lần đầu tiên trong ngành, một Thứ trưởng được giao riêng phụ trách cơ sở vật chất và đời sống giáo viên.
|
Bà đã kiên trì làm việc với các Bộ, ngành để đưa bậc lương giáo viên lên ngang với cán bộ ngành công nghiệp. Bà đề xuất phụ cấp thâm niên cho nhà giáo, đề nghị Nhà nước lập Huy chương Vì sự nghiệp giáo dục và các danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, Nhà giáo Ưu tú. |
Ngân sách hạn hẹp không cho phép tăng lương nhiều, nhưng bà hiểu sâu sắc rằng người thầy cần được tôn vinh không kém gì việc cần được trả công. Năm 1982, sau khi bàn kỹ trong lãnh đạo Bộ, tham vấn Công đoàn Giáo dục Việt Nam và các cơ quan liên quan, Bộ Giáo dục đã trình và được Chính phủ ra quyết định lấy ngày 20/11 hằng năm làm Ngày Nhà giáo Việt Nam, một hình thức tôn vinh mới cho đội ngũ những người làm công việc “trồng người” trong cả nước.
Cùng với tôn vinh là công tác đào tạo. Bộ trưởng phân cấp cho địa phương mở trường sư phạm đào tạo giáo viên mầm non, tiểu học, trung học cơ sở; và cho phép Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 1 mở khoa bồi dưỡng giáo viên sau đại học. Năm 1977, Trường trở thành một trong sáu trường đại học đầu tiên được đào tạo trình độ phó tiến sĩ trong nước.
|
Bà hiểu sâu sắc rằng người thầy cần được tôn vinh không kém gì việc cần được trả công. Năm 1982, sau khi bàn kỹ trong lãnh đạo Bộ, tham vấn Công đoàn Giáo dục Việt Nam và các cơ quan liên quan, Bộ Giáo dục đã trình và được Chính phủ ra quyết định lấy ngày 20/11 hằng năm làm Ngày Nhà giáo Việt Nam, một hình thức tôn vinh mới cho đội ngũ những người làm công việc “trồng người” trong cả nước. |
Thúc đẩy bình đẳng giới và cơ sở vật chất cho giáo dục
Ở miền núi và vùng khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số chưa biết chữ, trẻ em thất học, nhất là các em gái, có tỷ lệ rất cao. Trước tình hình đó, bà dành sự quan tâm đặc biệt đến xóa mù và sau xóa mù ở những nơi này. Ngày 29/6/1985, bà ký Quyết định 661/QĐ, thống nhất đổi tên các trường thanh, thiếu niên dân tộc trong cả nước thành Trường phổ thông dân tộc nội trú - một mốc son của giáo dục miền núi. Những ngôi trường ấy về sau đã trở thành cái nôi đào tạo cán bộ người dân tộc trở về phục vụ quê hương.
Từng có nhiều năm hoạt động ở Pháp và đi thăm rất nhiều nước khác nhau trong thời kỳ chiến tranh, bà đã học hỏi được nhiều và quyết định đưa bình đẳng giới vào nhà trường. Cụ thể, bà ra chỉ thị yêu cầu mỗi cơ sở giáo dục phải có ít nhất một nữ trong bộ máy quản lý, và mở nhiều lớp bồi dưỡng cán bộ nữ kế cận. Chủ trương ấy về sau được nhân rộng thành chủ trương chung trong chiến lược vì sự tiến bộ của phụ nữ Việt Nam, điều đã được Hội nghị thế giới về phụ nữ tại Bắc Kinh năm 1995 hoan nghênh.
Chuyển sang lĩnh vực công tác khác, nhưng những phẩm chất nhà ngoại giao trong bà lại chưa bao giờ ngừng phát huy. Bà nâng cấp công tác đối ngoại của ngành, vận động được UNICEF viện trợ Việt Nam hàng nghìn phòng học khung sắt thay các lớp học tranh tre, tranh thủ được Bộ trưởng Giáo dục CHDC Đức hỗ trợ ta hàng trăm bộ thiết bị thí nghiệm vật lý, vận động được sự giúp đỡ của UNESCO, Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Châu Á tăng cường trang thiết bị học tập và cơ sở hạ tầng giáo dục cho ta. Mặt khác, ngành giáo dục Việt Nam khi ấy còn cử chuyên gia, giáo viên đi giúp Lào, Campuchia và nhiều nước trong khu vực cả Bắc và Nam châu Phi.

Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình trao Huân chương Sao Vàng cho Tổng cục II Tổng cục Tình báo, Quân đội nhân dân Việt Nam, ngày 25/10/1995.
Một bậc nữ lưu sáng giữa trời
Ngày 16/2/1987, bà Nguyễn Thị Bình rời Bộ Giáo dục, nhưng những gì bà để lại cho ngành vẫn tiếp diễn: Ngày Nhà giáo Việt Nam, Hội khỏe Phù Đổng, hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú, những học viện quản lý giáo dục, và một nền giáo dục thống nhất từ Bắc chí Nam. Không chỉ vậy, dù không còn trọng trách ở Bộ Giáo dục, bà vẫn luôn đau đáu với sự nghiệp giáo dục nước nhà và tiếp tục đóng góp với tất cả tâm huyết và niềm tin Việt Nam phải đạt tới một nền giáo dục đại chúng, hiện đại và hiệu quả.
Những người từng làm việc bên bà ở Bộ Giáo dục luôn nhớ về một vị Bộ trưởng giản dị. Bất kỳ cán bộ nào có ý kiến hay tâm nguyện đều có thể đến gặp và được bà lắng nghe. Bà thấu hiểu nhưng quyết đoán và luôn ủng hộ cái mới, khi cần sẵn sàng kiên quyết đưa ra những chủ trương “chưa có tiền lệ”.
Đặc biệt, trên cương vị Phó Chủ tịch nước 2 nhiệm kỳ liền sau đó (1992 - 2002), bà đã tranh thủ mọi cơ hội để tiếp tục chỉ ra những vấn đề cấp bách ngành giáo dục cả nước đang phải đối mặt. Đặc biệt, bà còn gợi ý nhiều giải pháp khắc phục những bất cập và hạn chế đang tồn tại, nhất là vấn đề giáo dục trong cơ chế thị trường ở nước ta và yêu cầu đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp giảng dạy. Bà thẳng thắn khẳng định “bản thân giáo dục không phải là hàng hóa để mua bán”; do đó, “vai trò quản lý của Nhà nước đối với thị trường giáo dục là hết sức quan trọng, nhất thiết không để giáo dục bị chi phối bởi quy luật thị trường”.
Ngày 25/8/2025, tại Lễ kỷ niệm 80 năm thành lập ngành Ngoại giao, bà Nguyễn Thị Bình đã được Tổng Bí thư Tô Lâm thay mặt Đảng và Nhà nước trao tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Đây là sự ghi nhận xứng đáng trước hết là cho những đóng góp của bà trên mặt trận đối ngoại. Nhưng trong lĩnh vực giáo dục, đó cũng là lời tri ân cần thiết cho người nữ Bộ trưởng Giáo dục đầu tiên và duy nhất của Việt Nam cho đến nay vì mười một năm “chèo lái” con thuyền giáo dục nước nhà ở giai đoạn đặc biệt khó khăn phức tạp, vượt qua những con sóng dữ.
Tài liệu tham khảo:
Các bài phân tích, đánh giá khác nhau trên báo chí chính thống trong nước về bà Nguyễn Thị Bình trên cương vị Bộ trưởng Giáo dục giai đoạn 1976 - 1987;
Cuốn sách “Tấm lòng với đất nước”, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, 2017;
Cuốn hồi ký “Gia đình, bạn bè và đất nước”, NXB Tri thức, 2018.
Ngô Tiến Long

