Hố móng cột kép - Một đặc điểm của kiến trúc trong nội thành thành nhà Hồ

LTS: Sau các cuộc khai quật lớn ở Hoàng thành Thăng Long từ 2002, khảo cổ học kiến trúc Việt Nam đã có một nhận thức mới về kiến trúc gỗ cổ truyền Việt: Phía dưới các Đá tảng kê chân các cột của bộ khung liên kết, người xưa luôn đào một hố sâu, rồi gia cường nền đất trong đó bằng đất sét đầm chặt nhiều lớp với sỏi, đá dăm, mảng gạch ngói hay đồ sành/sứ gia dụng. Hiện giới nghiên cứu chưa đồng thuận được một thuật ngữ chung. Có người viết là Hố Gia cố Chân tảng, có tác giả lại gọi (ngắn) là Móng cột/Móng trụ. Chúng tôi tạm dung hợp bằng tên gọi Hố móng cột. Xin giới thiệu bài viết về Hố móng cột kép ở Thành Nhà Hồ/Tây Đô (Thanh Hoá)

 Nhận diện di tích kiến trúc qua các hố móng cột kép

 Vị trí xuất lộ hố móng cột kép.

 * Di tích KT.01

 Cách cổng Nam của Thành Nhà Hồ khoảng 275m đã phát hiện 06 hàng Hố móng cột kép. Diện tích mỗi Hố móng cột này (dài từ 3,9 đến 4,0m; rộng từ 1,9 đến 2,0m) hoàn toàn đáp ứng việc đặt 02 Chân tảng đá của 01 cột Cái và 01 cột Quân. Dù hiện vẫn còn 2 hàng nằm ngoài hố khai quật, nhưng vẫn nhận ra đây là một di tích có 07 gian. Gian Giữa ở đúng vị trí phát hiện dấu vết trục đường Hoàng gia. Vì vậy có thể xác định đây là Cổng thứ nhất trên tuyến vào Chính điện (Hình 1).

Di tích KT.01

* Di tích KT.02

Dựa trên dấu vết 06 hàng Hố móng cột kép (có kích thước 4,2 x 2,1 m) đã xuất lộ, xác định được 04 trong tổng số 05 gian của một kiến trúc Cổng thứ hai trên tuyến vào Chính điện (Hình 2).

Di tích KT.02

* Di tích KT.03

 Tại khu vực Chính điện xuất lộ dấu tích các Hố móng cột kép có kích thước lớn nhất: 2,1 - 2,55 x 5,4 - 5,7 x 0,52m. Di tích này hiện chưa được khai quật toàn bộ nhưng có thể xác nhận kết cấu Vì có 04 hàng chân cột, quy mô 09 gian, chiếm diện tích khoảng 800m2 (Hình 03).

Di tích KT.03

* Di tích KT.04

Cổng phía Nam khu trung tâm Nền Vua là công trình có 7 gian, liên kết Vì kiểu 04 hàng cột. Hai bên Đông - Tây của cổng còn rõ dấu vết kết nối với hệ thống hành lang phía trong.

Di tích KT.04

* Di tích KT.05

Khu vực Đông Nam, cách tường thành phía Nam khoảng 190 m và cách trục trung tâm 120 m về phía Đông xuất lộ 10 hàng Hố móng cột kép. Các dấu vết này cho phép xác nhận một kiến trúc Điện 140 m x 120 m có kết cấu Vì 4 cột. Bó nền bằng đá chạy Đông - Tây rồi chuyển hướng Bắc - Nam, tạo thành giới hạn nền Hiên. Phía Nam là sân trước điện (Hình 05).

Di tích KT.05

* Di tích KT.06

Tại bậc nền thứ hai, phía Nam hố khai quật xuất lộ 06 hàng Hố móng cột kép (kích thước trung bình 4,2 - 4,5m x 1,8 - 2,0m). Trên đó từng có 4 hàng cột của một kiến trúc 5 gian có diện tích khoảng 300m2 . Vị trí và bố cục này cho thấy đây là di tích cổng phía trong, trước Chính điện.

Di tích KT.06

Một vài nhận định:

* Cả 06 di tích kiến trúc đã được xác nhận đều sử dụng Hố móng cột kép. Có lẽ việc đào một hố gia cố chung cho 02 Chân tảng giúp đẩy nhanh tiến độ xây dựng. Sử còn chép: Thành Nhà Hồ xây xong trong 3 tháng, từ tháng Giêng đến tháng Ba năm Đinh Sửu (1397)

* Trong hiểu biết hiện nay, các Hố móng cột có nhiều dạng hình học: tròn, vuông (phổ biến nhất) và hình chữ nhật. Dạng thứ ba còn được gọi là các Hố móng cột kép vì có chiều dài (ít nhất) gấp đôi chiều rộng. Loại hình này đã được phát hiện trong nhiều cuộc khai quật khảo cổ học ở nhiều di tích khác. Cũng đã có nhiều kiến giải, giả thiết về công năng, nhưng kết quả các cuộc khai quật ở Thành nhà Hồ giúp khẳng định: Trên mỗi Hố móng cột kép đặt hai Chân tảng đá của bộ Vì có 4 hàng cột.

* Diện tích Hố móng cột kép ở các di tích dạng cổng (và một số công trình khác) chỉ chiếm khoảng 5 - 8m2; Riêng Chính điện, Hố móng cột kép có diện tích trung bình trên 11 m2. Khác biệt về khoảng cách giữa các cột (thuật ngữ kiến trúc cổ gọi là Bước Cột); cũng như diện tích các công trình từng tồn tại (thường dao động trong khoảng 300 - 500m2; riêng Chính điện phải trên 800m2) phản ánh quy mô và tính chất công trình (xem Bảng thống kê).

* Dấu tích các Hố móng cột kép ở Thành Nhà Hồ đều đã bị xâm hại, phần lớn chỉ còn lại phần đáy hố. (Lớp gia cố dày nhất đã được khảo sát ở di tích KT.03 và KT.04 chỉ khoảng 0,50 – 0,52m). Vì vậy có quá ít thông tin về kỹ thuật đầm, nén các lớp vật liệu. Tuy vậy, thông tin về vật liệu đã được sử dụng để gia cố cũng cho những nhận thức thú vị. 

Hiện tượng vật liệu không hoàn toàn đồng nhất có thể là kết quả của việc lựa chọn giải pháp gia cố phù hợp với điều kiện nền đất, yêu cầu chịu lực và công năng của từng công trình. 

Nhưng đó cũng là một tiêu chí để nhận định niên đại: Kỹ thuật đầm sỏi cuội với đất sét đã từng được ghi nhận tại di tích kiến trúc thời Lý - Trần ở Hoàng thành Thăng Long [1, 3], Nam Định [2] và Quảng Ninh [5]. Ở Thành Nhà Hồ, các Hố móng cột kép chỉ sử dụng sỏi cuội TỰ NHIÊN đầm với đất sét rõ ràng thuộc về giai đoạn Sơ khởi. Khi đó chưa thể có dăm đá (phế/phụ phẩm của việc chế tác đá phục vụ xây dựng). Điều đó cũng có nghĩa là các Hố móng cột kép có đầm gia cố bằng dăm đá, gạch, ngói vụn (từ các công trình sớm hơn) và mảnh sành/sứ gia dụng sẽ có niên đại muộn hơn.

Đặt trong tương quan với các dấu tích Hố móng cột đã được phát hiện, hệ thống móng cột kép ở Thành Nhà Hồ mở ra hướng nghiên cứu về sự kế thừa, điều chỉnh và phát triển kỹ thuật xây dựng kiến trúc cung đình qua các thời kỳ lịch sử.

 

Tài liệu tham khảo

1. Bùi Văn Hiếu. (2012). Khái lược về móng cột thời Lý qua tư liệu khảo cổ học. Tạp chí Khảo cổ học, số 1-2013, tr. 81-94.

2. Nguyễn Đức Bình. (2020). Dấu tích kiến trúc thời Trần ở Trung tâm Tức Mặc (Nam Định) qua tư liệu khảo cổ học (2006-2016). Tạp chí Khảo cổ học, số 1-2020, tr. 74-88.

3. Phạm Văn Triệu. (2020). Một vài nhận xét về loại hình móng cột kép thời Lý. Trong NPHMVKCH năm 2019, tr. 418-420.

4. Tống Trung Tín, Trần Anh Dũng, Mai Thùy Linh, Đỗ Quang Trọng, Trương Hoài Nam. (2012). Khai quật thành Nhà Hồ lần thứ ba (2010). Trong NPHMVKCH năm 2011, tr. 288-293.

5. Tống Trung Tín, Bùi Minh Trí, Nguyễn Văn Anh, Lê Đình Ngọc, Hoàng Xuân Tứ, Vũ Thị Khánh Duyên, Kiều Đinh Sơn, Nguyễn Trung Dũng. (2012). Kết quả khai quật di tích Đền Thái (Đông Triều, Quảng Ninh) năm 2009-2010, tr. 301-307.

 

ThS Nguyễn Thắng, ThS Thân Văn Tiệp

Viện Khảo cổ học 

Top