Nghề làm nước mắm 300 năm tuổi là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia

Các công đoạn làm nước mắm trong nhà thùng ở Phan Thiết. Ảnh: Bảo tàng nước mắm Làng chài Xưa
Theo đó, di sản thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống, tri thức dân gian, phân bố tại các phường Phan Thiết, Phú Thủy và Mũi Né, tỉnh Lâm Đồng (thuộc tỉnh Bình Thuận trước đây).
Bộ VHTTDL giao UBND tỉnh Lâm Đồng cùng chính quyền các địa phương liên quan quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo quy định.
Theo hồ sơ di sản, nghề làm nước mắm Phan Thiết hình thành từ cuối thế kỷ XVII, khi cư dân miền Trung đến vùng biển này đánh bắt hải sản. Nhờ nguồn cá dồi dào, nhiều gia đình ở lại lập nghiệp, phát triển nghề chế biến nước mắm.
Ban đầu, người dân làm nước mắm phục vụ sinh hoạt gia đình. Sau đó, hoạt động sản xuất mở rộng, hình thành các làng nghề và cơ sở kinh doanh.
Nguyên liệu chính gồm cá cơm, cá nục và muối hạt. Người làm nghề ủ cá trong thùng gỗ hoặc lu sành từ 8-18 tháng để lên men tự nhiên. Thành phẩm có màu vàng rơm đến nâu đỏ cánh gián, mang hương vị đặc trưng.
Nước mắm rút lần đầu được gọi là mắm nhỉ, có độ đạm cao. Những lần rút tiếp theo tạo ra nước mắm ngang. Quy trình này đòi hỏi người làm nghề phải có kinh nghiệm chọn nguyên liệu, phối trộn và theo dõi quá trình ủ chượp.

Nghề làm nước mắm Phan Thiết có lịch sử hơn 300 năm. Ảnh: TIẾN THẮNG
Đầu thế kỷ XX, nghề nước mắm Phan Thiết phát triển mạnh, hình thành nhiều cơ sở sản xuất lớn. Sản phẩm được đựng trong những chiếc tĩn bằng gốm, theo ghe bầu đến nhiều địa phương trên cả nước. Năm 1925, sản lượng nước mắm tại Phan Thiết đã vượt 4 triệu lít mỗi năm.
Thời gian qua, thương hiệu nước mắm Phan Thiết được xây dựng, phát triển thành sản phẩm OCOP nhằm quảng bá tại thị trường trong và ngoài nước.
Trung bình mỗi năm, các doanh nghiệp cung cấp ra thị trường khoảng 22 triệu lít nước mắm với doanh thu gần 1.000 tỷ đồng, tạo việc làm cho 400 lao động và hàng nghìn lao động thời vụ; đồng thời, sản xuất nước mắm cũng tiêu thụ khoảng 22.000 tấn cá/năm, góp phần giúp ngư dân duy trì bám biển.
P.V

