Giữ hồn di sản qua những món trang sức truyền thống Cơ Tu

Các sơn nữ Cơ Tu múa “Da dá” có đeo  những chuỗi mã não.
 

C’rôn trong đời sống và phong tục của người Cơ Tu
Vào những dịp lễ hội truyền thống, Tết, cưới hỏi hay các sự kiện quan trọng của cộng đồng, du khách đến các làng Cơ Tu ở vùng núi Quảng Nam cũ (nay thuộc về TP. Đà Nẵng) dễ dàng bắt gặp hình ảnh những người đàn ông cao tuổi khoác trên mình bộ trang phục thổ cẩm truyền thống, đeo vòng bạc hoặc chuỗi c’rôn nổi bật trên ngực. Khác với phụ nữ thường sử dụng nhiều loại trang sức để làm đẹp, c’rôn chủ yếu dành cho những người đàn ông đã trưởng thành, có vị trí và tiếng nói trong gia đình, dòng họ hoặc cộng đồng.
Ngày trước, xã hội Cơ Tu vận hành theo chế độ phụ hệ. Con cái mang họ cha, tài sản trong gia đình chủ yếu được truyền lại cho con trai. Hôn nhân cũng gắn liền với những quy định riêng của cộng đồng. Theo tập tục truyền thống, những dòng họ đã kết thông gia với nhau thì không tiếp tục lấy vợ hoặc lấy chồng ở cùng dòng họ đó mà phải tìm đến một dòng họ khác. Trong một số trường hợp đặc biệt, khi người chồng hoặc người vợ qua đời, người còn lại có thể kết hôn với anh chị em của người đã mất nhằm duy trì mối quan hệ gia đình.
Trong đời sống truyền thống ấy, các loại tài sản quý như mã não, bạc hay những vật trang sức giá trị đóng vai trò rất quan trọng. Khi một người qua đời, ngoài việc chia một phần tài sản cho con cháu, nhiều đồ vật quý còn được chôn theo người mất. Chính vì vậy, những chuỗi mã não cổ còn lưu giữ đến ngày nay trở nên vô cùng hiếm và được xem như những báu vật của cộng đồng Cơ Tu.

Cố già làng Alăng Avel trong “vũ điệu Cơ Tu"..

Mã não – tài sản quý giá gắn liền với hôn nhân và địa vị xã hội
Trong văn hóa Cơ Tu, mã não từ lâu được xem là loại trang sức có giá trị đặc biệt. Không chỉ dùng để làm đẹp, những hạt mã não còn là thước đo sự giàu có, là tài sản tích lũy và là vật phẩm quan trọng trong các nghi lễ hôn nhân.
Theo lời kể của các già làng ở huyện Đông Giang cũ, trước đây một chàng trai Cơ Tu nếu không sở hữu mã não sẽ rất khó lập gia đình. Những thanh niên nghèo không có của cải thường gặp nhiều trở ngại trong việc cưới vợ. Ngược lại, những người có nhiều mã não được xem là giàu có, có điều kiện kinh tế và được đánh giá cao trong cộng đồng.
Mã não còn là sính lễ không thể thiếu trong các cuộc hôn nhân truyền thống. Khi con gái về nhà chồng, cha mẹ thường trao cho con những chuỗi mã não làm của hồi môn. Số lượng nhiều hay ít phụ thuộc vào điều kiện của từng gia đình, nhưng đó luôn là món quà quý giá nhất mà cha mẹ dành cho con gái trước khi bước vào cuộc sống mới.
Các già làng cho biết, có thời kỳ mỗi hạt mã não quý có giá trị tương đương một con trâu hoặc một con bò. Điều đó cho thấy vị thế đặc biệt của loại trang sức này trong đời sống kinh tế và văn hóa của người Cơ Tu. Ngày nay, dù trên thị trường xuất hiện nhiều loại hạt nhân tạo với giá thành rẻ, nhưng giá trị văn hóa và lịch sử của những chuỗi mã não cổ vẫn không thể thay thế.

Không chỉ phụ nữ, đàn ông Cơ Tu cũng rất coi trọng mã não. Những hạt mã não thường được kết thành các chuỗi c’rôn, trở thành vật trang sức tiêu biểu của nam giới. Người sở hữu nhiều chuỗi mã não đẹp thường được xem là người có uy tín, giàu có và có vị thế trong cộng đồng.

Các bậc cao niên Cơ Tu đeo crôn.

C’rôn - biểu tượng của sức mạnh và bản lĩnh người đàn ông Cơ Tu
Đối với đàn ông Cơ Tu, c’rôn không đơn thuần là một chiếc vòng cổ. Đó là biểu tượng của sự trưởng thành, sức mạnh và lòng dũng cảm.
Một chuỗi c’rôn truyền thống thường được kết từ những hạt mã não hình tròn, bầu dục hoặc đa giác. Xen giữa các hạt mã não là nhiều vật liệu mang ý nghĩa đặc biệt như nanh heo rừng, lông gáy heo rừng, vuốt gấu hoặc những hình nhân nhỏ được chế tác từ các loại gỗ quý. Mỗi chi tiết trên chuỗi c’rôn đều phản ánh kinh nghiệm săn bắt, khả năng chinh phục thiên nhiên và vị thế của người sở hữu.
Trong quan niệm của người Cơ Tu, nanh heo rừng càng dài, chuỗi c’rôn càng đẹp thì càng thể hiện bản lĩnh, sức mạnh và uy tín của người đàn ông. Vì vậy, c’rôn thường xuất hiện trên cổ các già làng, những người có nhiều đóng góp cho cộng đồng hoặc những người đàn ông lớn tuổi được dân làng kính trọng.
Khi tham gia lễ hội, lễ cưới, lễ đâm trâu hay các sinh hoạt cộng đồng quan trọng, người đàn ông Cơ Tu thường kết hợp c’rôn với trang phục thổ cẩm và những chiếc kiềng bạc lớn. Sự kết hợp ấy tạo nên vẻ uy nghi, mạnh mẽ nhưng cũng rất độc đáo, góp phần làm nên bản sắc riêng của văn hóa Cơ Tu giữa đại ngàn Trường Sơn.
Bên cạnh giá trị thẩm mỹ, người Cơ Tu còn tin rằng mã não có khả năng xua đuổi tà ma, tránh bệnh tật, bảo vệ sức khỏe và mang lại may mắn cho người đeo. Chính niềm tin ấy đã khiến c’rôn trở thành vật bất ly thân của nhiều thế hệ đàn ông Cơ Tu.

Một cụ ông Cơ Tu đang chơi đàn Abel.

Di sản văn hóa cần được gìn giữ
Không chỉ hiện diện trong trang sức, hình ảnh mã não còn được người Cơ Tu đưa vào nghệ thuật dân gian. Trên những tấm thổ cẩm truyền thống, nhà Gươl, cột lễ đâm trâu hay nhiều vật dụng sinh hoạt, mô típ mã não xuất hiện đan xen cùng các hoa văn quen thuộc như hàng rào, chày cối, ngọn chông… tạo nên hệ thống biểu tượng giàu bản sắc của dân tộc.
Ngày nay, cùng với sự thay đổi của đời sống hiện đại, nhiều phong tục truyền thống đã có những biến chuyển nhất định. Trong hôn nhân, nhiều cặp vợ chồng trẻ đã sử dụng nhẫn cưới thay cho chuỗi mã não. Tuy nhiên, tại các làng Cơ Tu ở vùng núi Quảng Nam vẫn còn nhiều già làng và người cao tuổi lưu giữ những chuỗi mã não cổ được truyền từ đời này sang đời khác như một báu vật gia đình.
Những chuỗi c’rôn ấy không chỉ là món đồ trang sức quý hiếm mà còn là chứng nhân của lịch sử, phản ánh đời sống xã hội, phong tục hôn nhân và quan niệm thẩm mỹ của người Cơ Tu qua nhiều thế hệ. Giữa nhịp sống hiện đại, việc bảo tồn những chuỗi mã não cổ cùng các giá trị văn hóa gắn với c’rôn không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc Cơ Tu mà còn làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa của các dân tộc Việt Nam.

Bài và ảnh: Kỳ Văn