Lễ tạ ơn cha mẹ vợ của người Thái ở Tây Bắc

Tại nhà gái, việc đón tiếp khách được thể hiện rất trọng tình, mến khách ngay từ ngoài cổng.

Nhiều dân tộc khác nhau có chung quan niệm rằng cuộc đời của người đàn ông có ba việc quan trọng phải thực hiện tốt là “Làm nhà, tậu trâu, lấy vợ”. Làm nhà, mua trâu quan trọng vì nó khẳng định khả năng tích trữ tài sản và  phát triển sự nghiệp của cá nhân. Lấy vợ quan trọng vì phải có vợ thì người đàn ông mới thực hiện được nghĩa vụ sinh con đẻ cái nối truyền dòng dõi. Có vợ thì mới được hưởng hạnh phúc lứa đôi. Có vợ mới hoàn thành được nghĩa vụ phụng dưỡng cha mẹ già. Vợ quan trọng thế nên mọi người đàn ông đều phải rất cố gắng để cưới được một người vợ tốt cho dù hành trình từ khi tìm hiểu đến khi cưới được vợ về không hề đơn giản.  Đếm sơ sơ thì từ lúc tìm hiểu, thưa chuyện, dạm ngõ, ăn hỏi đến rước dâu thì người đàn ông nào cũng phải hoàn thành đến năm bảy lần làm lễ. 

Lễ thức thể hiện sự hiếu thảo với người sinh thành, nuôi mình khôn lớn, trưởng thành của cô gái diễn ra trong sự xúc động, đầy tình yêu thương.

 Quan niệm về những việc quan trọng nhất trong đời một người đàn ông Thái ở Tây Bắc cũng là làm được nhà, sắm được đàn trâu và cưới được vợ một cách trọn vẹn. Muốn  việc cưới trọn vẹn thì sau khi rước được vợ về làm dâu nhà mình rồi vẫn phải chăm chỉ lao động để dành tiền, dành của để sắm một cái lễ thật trang trọng, bày những mâm cỗ thật ngon mang sang tạ ơn nhà ngoại.

Cộng đồng người Thái ở Điện Biên thường dùng những lời thơ “có cánh” để ca ngợi các nàng dâu:

"Dâu yêu khéo nói với các bác, các anh! 

Dâu thương không nói giọng cao với chị 

Khéo nói nhẹ nhàng khi nhà có khách 

Thương chồng dâu không làm mẹ lo 

Không cáu kỉnh nói gắt cho buồn lòng mẹ 

Khách đến nhà đã thấy dâu đặt mâm mời 

Ăn gì luôn nhớ tới mẹ cha... 

Lòng dâu sáng như trăng rằm tỏa sáng 

Được dâu tốt sẽ đỡ hai nhà 

Có dâu yêu là phúc cho hai họ...

     (Bài hát khen dâu - Dân ca Thái)

Bên nhà nội biết rằng họ có nàng dâu quý là nhờ cha mẹ vợ đã dày công sinh thành và dạy dỗ. Vì thế, các gia đình người Thái đều  dạy con trai mình phải biết ơn cha mẹ vợ. Người Thái kể nhiều câu chuyện khác nhau để giải thích nguồn gốc và ý nghĩa của Lễ tục cuối cùng trong chuỗi lễ cưới của người Thái - Lễ công ơn (còn gọi là lễ Tạ ơn cha mẹ vợ hay Lễ Tỏn cộ - Lễ đón cỗ tạ ơn của con rể quý).

Thầy mo là người tiến hành diễn xướng các nghi lễ trong không khí ấm áp, đầy tình thân.

Câu chuyện đầu tiên người Thái kể là một câu chuyện đượm màu sắc mộng mị:  Có chàng trai nghèo thương vợ nhưng luôn day dứt vì chưa tạ ơn công lao sinh thành của cha mẹ vợ. Chàng nằm mơ thấy cha mẹ vợ ngồi trên cầu vồng bắc qua sông lớn, tay run run hướng về phía mình nhưng không thể chạm tới nên khi ngủ dậy đã vội vàng dắt lợn gánh gà sang nhà vợ làm cỗ mời cha mẹ vợ ăn khi họ còn sống. Con lợn của chàng rể thì còi, đàn gà của chàng trai thì bé nhưng bố mẹ vợ của chàng vẫn vô cùng vui sướng. Câu chuyện thứ hai lại là một câu chuyện mang đậm yếu tố tâm linh rằng có chàng rể dâng ba mâm cỗ lớn trong đám tang mẹ vợ. Tấm lòng ấy hóa thành chiếc thang tre trong mộng, đưa linh hồn người mẹ mỉm cười bước lên mường trời. Mâm cỗ của chàng rể, tấm lòng hiếu thảo của chàng rể làm Then thấy cảm động mà ban phúc lành cho cả làng cả bản.

Trong lễ tạ ơn, cô con gái thực hiện các lễ thức quan trọng thể hiện sự hiếu thảo, tri ân với người sinh thành, chăm sóc, dưỡng dục và nuôi mình khôn lớn, trưởng thành.

Người Thái dạy con rằng "Hiếu phải làm khi cha mẹ còn sống, khi đã xuống đất thì của ngon vật lạ chỉ còn là gió bay, tro tàn". Các làng bản cũng khuyến khích các chàng rể không đợi đến lúc có ruộng rộng nhà to mới làm Lễ tạ công ơn cha mẹ vợ.

Thời điểm tổ chức, cách thức tổ chức Lễ Công ơn - Tỏn cộ ở các bản Thái khác nhau thì có khác nhau đôi chút. Có lễ được con rể dâng lên qua khói hương khi cha mẹ vợ đã mất. Có lễ được con rể và con gái đưa về sau ngày cưới không lâu. Cũng có lễ được tổ chức khi chàng rể đã đầu hai thứ tóc và con cháu đầy đàn. Có lễ to mổ trâu, có lễ nhỏ mổ vịt  nhưng tựu trung  đều là ngày người con rể  mang cỗ, đem quà về thăm cha mẹ vợ…

Nếu cha mẹ vợ còn sống người con rể cùng họ hàng nhà trai sẽ gánh, sẽ mang những mâm cỗ đầy đặn sang nhà ngoại. Mâm cỗ ấy là sản vật của lao động, là đặc sản của núi rừng đã qua những bàn tay tài hoa chế biến: lợn quay, gà luộc, xôi ngũ sắc, rượu cần… Cỗ để đãi bản mường thì bày ra rạp. Cỗ tạ ơn cha mẹ vợ thì đặt trên nhà gần gian thờ tiên tổ. Người bản đến giúp nấu nướng thì băm băm chặt chặt. Ông Mo, ông mối hoặc đại diện nhà trai thì sẽ ngồi hát thật hay:

... Con trai sang ở rể bên này khi còn dại

Cày chưa ra thóc, quăng chài cá không

Con rể chưa được mời cha hi quả ngọt

Con rể chưa được mời mẹ thịt ngon

Nhà rể nghèo đã xin dâu về dệt vải

Bố mẹ chồng đã ngồi hưởng cơm dẻo dâu chăm

Bên nhà nội được hai con làm nhà cày ruộng

Được hai con sinh cháu đầy đàn

Nay chúng tôi xin mổ trâu làm cỗ 

Gánh cỗ về để con rể tạ ơn 

Ơn cha vợ to như ngọn núi 

Ơn mẹ vợ dài bằng con sông …

Sau khi tan tiệc ở nhà bố mẹ của cô dâu, mọi người bắt đầu tổ chứ trao hiện vật và tiễn con gái về nhà chồng.

Bên đằng ngoại sẽ hát để đáp lời. Lời đáp có thể đến từ một ông cậu hay một bà dì khéo miệng. Người nhà ngoại sẽ nhận lời ăn miếng cơm ngon uống chén rượu nồng để mừng cho đôi trẻ. Cha mẹ vợ sẽ được mời ngồi vào vị trí trang trọng nhất của buổi tiệc để nhận quà tặng và những lời chúc phúc của con cháu và tất cả anh em. Hương thơm từ bàn thờ tổ tiên  sẽ toả ra vấn vít hoà với tiếng hát tiếng cười vọng lên từ khắp gian nhà. Tiếng hát và mùi hương sẽ làm cho cả không gian nhuốm chút màu tâm linh hư thực. Người Thái tin rằng mỗi khi trong bản có một gia đình tổ chức thành công Lễ Công ơn - Tỏn cộ thì năm ấy cả vùng sẽ có một mùa màng bội thu, nhà nhà thịnh vượng.

Sơn Nữ