Di sản vùng Biên ải: Gia tộc họ Vi ở bản Chu, Khuất Xá và thất tộc Thổ ty xứ Lạng

Hồ Chủ tịch và Vi Văn Định tại Đại hội thành lập Mặt trận Liên Việt, 1951.

1. Dấu ấn Thổ ty Xứ Lạng và hành trình gìn giữ “phên giậu” Tổ quốc

Vùng đất Xứ Lạng từ lâu đã giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về chính trị, quân sự và kinh tế đối với sự nghiệp dựng nước, giữ nước của dân tộc. Trong suốt các thời kỳ lịch sử phong kiến, để quản lý và bảo vệ vùng biên ải phức tạp, các triều đại đã thực thi chính sách “Phiên thần”, sau thời Nguyễn đổi gọi là “Thổ ty” - trao quyền quản lý địa phương cho các thủ lĩnh dòng họ bản địa uy tín. Hệ thống Thổ ty Lạng Sơn gồm các dòng họ lớn như họ Vi, họ Hoàng, họ Nông Ngọc, họ Nguyễn Đình, họ Nguyễn Công và Nguyễn Khắc,... đã tạo thành một mạng lưới liên kết chặt chẽ, đóng vai trò là "lá chắn thép" nơi biên cương.

Trong hệ thống đó, gia tộc họ Vi tại Bản Chu, xã Khuất Xá (huyện Lộc Bình cũ) nổi lên như một hình mẫu tiêu biểu về sự trung hiếu và tinh thần gánh vác sứ mệnh quốc gia. Từ những thủ lĩnh Phiên thần, Thổ ty kiên trung trấn giữ biên ải thời phong kiến, bước sang thế kỷ XX, các thế hệ con cháu họ Vi đã nhanh chóng tiếp thu ánh sáng cách mạng, trở thành những trí thức, nhà văn hóa, chiến sĩ kiên trung đóng góp to lớn cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước (như ông Vi Văn Kỳ, Vi Văn Ái, Vi Văn Mãn, Vi Văn Phác, bà Vi Thị Kim Thành, bà Vi Kim Ngọc, bà Vi Nguyệt Hồ...).

Tuy nhiên, trải qua thời gian và những biến động lịch sử, nguồn tư liệu, di vật về hệ thống Thổ ty nói chung và gia tộc họ Vi nói riêng bị phân tán ở nhiều nơi. Sau mốc lịch sử quan trọng khi UBND tỉnh Lạng Sơn ra quyết định số 2337/QĐ-UBND ban hành ngày 29-11-2019 về việc xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh đối với Khu di tích lưu niệm dòng họ Vi, xã Khuất Xá (thuộc huyện Lộc Bình cũ, tỉnh Lạng Sơn, yêu cầu phục dựng bức tranh lịch sử toàn diện, khoa học và sống động về họ Vi càng trở nên cấp thiết. Nhằm hướng tới lễ khai trương vào tháng 11-2026, Dự án nghiên cứu & trưng bày di sản dòng họ (do Quỹ Đổi mới sáng tạo VinIF tài trợ) đã và đang phối hợp với Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên cùng dòng họ Vi và các nhà khoa học tích cực hoàn thiện không gian trưng bày chuyên đề ngay tại Bản Chu.

Một bức điện về Vi Văn Lý.

2. Bốn nguồn tư liệu gốc - Điểm tựa tạo nên bản sắc độc đáo của trưng bày

Điểm khác biệt cốt lõi, tạo nên giá trị khoa học sâu sắc và bản sắc riêng biệt cho không gian trưng bày sắp ra mắt này chính là phương pháp tiếp cận tư liệu liên ngành và toàn diện. Lần đầu tiên, một không gian trưng bày di sản gia tộc họ Vi sẽ được xây dựng dựa trên sự đối sánh, kết nối đồng bộ từ bốn nguồn tư liệu gốc quý giá:

• Thứ nhất: Nguồn tư liệu từ Trung tâm Lưu trữ quốc gia I 

Đây là khối tư liệu mang tính pháp lý và lịch sử chính thống cao nhất. Các nhà nghiên cứu đang khai thác sâu hệ thống Châu bản, Mộc bản triều Nguyễn cùng hàng trăm tài liệu hành chính thời Pháp thuộc (bao gồm các văn bản chữ Hán, chữ Pháp và chữ Quốc ngữ qua nhiều thời kỳ). Rất nhiều công văn, bản báo cáo, bản thảo, bản dịch từ chữ Hán sang chữ quốc ngữ, chữ Pháp đương thời, mật điện… về các nhân vật Vi Thế Tuân, Vi Văn Lý, Vi Văn Định từng bước được khai thác. Nguồn tư liệu này sẽ cung cấp những bằng chứng xác thực về chức vị, công trạng, các quyết định bổ nhiệm, khen thưởng cũng như các chính sách quản lý vùng biên giới của triều đình đối với các thủ lĩnh họ Vi và tầng lớp Thổ ty Xứ Lạng.

• Thứ hai: Nguồn tư liệu từ Bảo tàng Lịch sử quốc gia. 

Bảo tàng Lịch sử quốc gia hiện đang lưu giữ 8 sắc phong quý hiếm của cụ Vi Văn Định. Sắc phong sớm nhất là của Vua Duy Tân phong cho Vi Văn Định (khi đó là Tri phủ Trường Khánh, Lạng Sơn) lên chức Phụng thành đại phu thiếu khanh (ngày 1 tháng 1 năm Duy Tân thứ 3 - 1910, viết tay chữ Hán). Bản muộn nhất là Sắc phong của Vua Bảo Đại phong cho Tổng đốc hạng Nhất tỉnh Thái Bình Vi Văn Định lên chức Vinh lộc đại phu Hiệp tá đại học sĩ (ngày 6 tháng 7 năm Bảo Đại thứ 8 - 1934, viết tay chữ Hán), cùng những sắc phong thuộc các năm 1912, 1916, 1919, 1921, 1931. Một số di vật vô giá này sẽ được phục chế đưa vào nội dung trưng bày để công chúng thưởng lãm.

• Thứ ba: Nguồn tư liệu từ các dòng họ Thổ ty. 

Không nhìn nhận gia tộc họ Vi một cách đơn lẻ, trưng bày sẽ đặt gia tộc trong mối quan hệ hữu nghị, liên kết vùng với các dòng họ Phiên thần/Thổ ty khác tại Lạng Sơn. Nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát điền dã với sự hợp tác chặt chẽ của nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Huynh (chuyên gia hàng đầu về Thổ ty Lạng Sơn), tiếp xúc với các gia đình thổ ty cũ như họ Hà ở Văn Quan, họ Hoàng Đức ở Văn Lãng, họ Hoàng Đình ở Cao Lộc, họ Nông Ngọc ở Bình Gia, họ Nguyễn Đình ở Văn Lãng, họ Nguyễn Công và Nguyễn Khắc ở Tràng Định,... Hội thảo khoa học vừa qua về nguồn tư liệu Thổ ty và việc bảo tồn những tư liệu gia đình đã thu hút đông đảo đại diện các dòng họ tham dự. Các gia phả (chữ Hán, chữ Quốc ngữ), sắc phong, văn bản giao thoa và di vật gia truyền do các dòng họ cung cấp sẽ giúp công chúng hình dung rõ nét một mạng lưới liên kết chính trị, kinh tế, quân sự, hôn nhân và văn hóa bền chặt của tầng lớp thống trị địa phương qua nhiều thế kỷ.

• Thứ tư: Nguồn tư liệu trực tiếp từ dòng họ Vi (Bản Chu, Khuất Xá) 

Nếu tư liệu lưu trữ quốc gia mang tính chính thống, thì tư liệu từ chính dòng họ Vi sẽ thổi vào trưng bày hơi thở đời sống chân thực và chiều sâu cảm xúc. Nguồn tư liệu "người trong cuộc" này bao gồm các cuốn gia phả cổ bằng chữ Hán Nôm, di vật gia truyền. Đặc biệt quý hiếm là cuốn tự truyện của cụ Vi Văn Lý (nguyên Tổng đốc Lạng Bằng, kể lại cuộc đời chinh chiến bảo vệ vùng biên giới từ 1853 đến 1903), gia phả họ Vi do cụ Vi Văn Định soạn lại, cùng bản phả hệ họ Vi khắc bằng đồng sau nhiều năm lưu lạc nay đã trở về với dòng họ. Hàng trăm bức ảnh gia đình, dòng họ qua các thế hệ, những bức thư từ thời kháng chiến, cuốn hồi ký của bà Vi Kim Yến và đặc biệt là bộ nhật ký của bà Vi Kim Ngọc (phu nhân GS. Nguyễn Văn Huyên) sẽ mở ra những góc nhìn rất đời thường nhưng chứa đựng triết lý giáo dục gia đình, cốt cách tinh anh và lòng yêu nước sâu sắc của người trí thức vùng biên.

Sự giao thoa giữa lịch sử chính thống, bối cảnh không gian vùng và ký ức gia tộc sẽ tạo nên một "sợi dây di sản và tư liệu" chặt chẽ, đưa cuộc trưng bày trở thành một công trình khoa học nghiêm túc, vừa có độ tin cậy lịch sử cao, vừa đậm chất nhân văn.

Công văn đề nghị phong nam tước cho Vi Văn Lý 1897.

3. Thiết kế không gian mở và sự đột phá từ công nghệ số

Không gian trưng bày tại di tích Bản Chu đang được chuẩn bị gấp rút trên nền không gian nhà mẫu giáo cũ đã được sửa sang, nâng cấp hiện đại. Thiết kế trưng bày áp dụng tư duy bảo tàng học tiên tiến – lối thiết kế mở, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên và kiến trúc truyền thống của di tích Nhà lưu niệm. Khi mở cửa đón khách vào đầu tháng 11/2026, trưng bày sẽ dẫn dắt công chúng qua hệ thống tư liệu, hình ảnh, hiện vật và cây phả đồ - phả hệ được nghiên cứu công phu với 4 chủ đề chính:

• Chủ đề I: Lạng Sơn - Vùng đất và con người 

Khái quát về vị trí địa chính trị, lịch sử - văn hóa đặc sắc và vai trò “phên giậu” chiến lược của vùng đất Lạng Sơn qua các thời kỳ lịch sử.

• Chủ đề II: Khuất Xá - Văn hóa truyền thống và lịch sử 

Giới thiệu bề dày lịch sử, các giá trị văn hóa truyền thống độc đáo và đời sống cộng đồng tại vùng đất Khuất Xá.

• Chủ đề III: Thổ ty xứ Lạng - Một lực lượng quan trọng góp phần bảo vệ Tổ quốc 

Tôn vinh vai trò của hệ thống Thổ ty xứ Lạng - những thủ lĩnh bản địa, phiên thần kiên cường trấn ải biên cương, giữ vững chủ quyền lãnh thổ và duy trì ổn định kinh tế - xã hội vùng biên.

• Chủ đề IV: Gia tộc dòng họ Vi ở Bản Chu, Khuất Xá - Những bước thăng trầm 

Tập trung làm sáng tỏ quá trình hình thành, phát triển cùng những đóng góp, cống hiến quan trọng của các thế hệ con cháu dòng họ Vi qua các thời kỳ lịch sử, đặc biệt là trong sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.

Một trong những điểm nhấn hứa hẹn thu hút công chúng là việc ứng dụng nhuần nhuyễn các loại hình di sản và công nghệ số hóa di sản tư liệu. Khách tham quan sẽ có cơ hội trải nghiệm lịch sử một cách sống động qua những câu chuyện, tư liệu và hình ảnh chân thực, giúp lịch sử trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn đối với thế hệ trẻ.

Di tích cổng dinh họ Vi ở Bản Chu.

4. Đánh thức di tích Nhà lưu niệm họ Vi: Động lực mới cho du lịch văn hóa Lạng Sơn

Việc tổ chức trưng bày chuyên đề ngay tại di tích Nhà lưu niệm họ Vi (Bản Chu, Khuất Xá) thay vì một không gian bảo tàng xa xôi mang ý nghĩa thực tiễn đặc biệt đối với công tác bảo tồn và phát triển kinh tế - xã hội địa phương:

• Chuyển hóa di tích thành "di sản sống": 

Dự án sẽ thổi vào di tích Nhà lưu niệm một sức sống mới, biến nơi đây từ một không gian tưởng niệm tĩnh trở thành không gian văn hóa động – nơi du khách không chỉ ngắm nhìn kiến trúc cổ mà còn được "trò chuyện" với lịch sử thông qua hệ thống câu chuyện và tư liệu phong phú.

• Tạo mắt xích quan trọng trên bản đồ du lịch Lạng Sơn: 

Việc nâng tầm di tích Nhà lưu niệm họ Vi thành một điểm dừng chân di sản chuẩn mực sẽ giúp kết nối di tích này với các tuyến du lịch trọng điểm của tỉnh như vùng danh thắng Mẫu Sơn, các di tích lịch sử Lộc Bình, Cao Lộc và đặc biệt là không gian Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn (bao phủ các khu vực lân cận như Lộc Bình, Na Dương, Mẫu Sơn, Lợi Bác, Thống Nhất, Xuân Dương, Ba Sơn, Đồng Đăng...). Đây sẽ là điểm đến hấp dẫn cho các tour du lịch về nguồn, du lịch nghiên cứu văn hóa và du lịch học đường.

• Thúc đẩy kinh tế cộng đồng bền vững:

Sự phục hồi và gia tăng sức hút của di tích là tiền đề quan trọng để phát triển mô hình du lịch cộng đồng (homestay, trải nghiệm ẩm thực, văn hóa phi vật thể bản địa). Người dân địa phương tại Bản Chu không chỉ thụ hưởng lợi ích kinh tế mà sẽ trở thành những "chủ thể di sản", trực tiếp tham gia bảo vệ và giới thiệu văn hóa quê hương tới du khách.

• Mô hình hợp tác đa bên hiệu quả:

Sự kiện ra mắt trưng bày sẽ là minh chứng sinh động cho mô hình kết hợp giữa Nhà khoa học (nghiên cứu nội dung) – Quỹ tài trợ VinIF (nguồn lực số hóa & tài chính) – Cơ quan quản lý/Chính quyền (Sở VHTTDL Lạng Sơn, Xã Khuất Xá) – Cộng đồng gia tộc (chủ thể di sản). Đây sẽ là bài học kinh nghiệm quý báu để Lạng Sơn tiếp tục nhân rộng trong việc đánh thức hàng trăm di tích gia tộc, Thổ ty khác trên địa bàn.

Dự án trưng bày "Gia tộc họ Vi ở bản Chu và Thổ ty xứ Lạng" hướng tới lễ khai trương vào đầu tháng 11/2026 không đơn thuần là một sự kiện tri ân tiền nhân hay một hoạt động trưng bày chuyên đề ngắn hạn. Bằng việc kiên trì dựa trên các nguồn tư liệu gốc mới phát hiện, kết hợp với công nghệ số hiện đại và đặt trong không gian di tích gốc, sự kiện kỳ vọng sẽ định hình nên một bản sắc trưng bày độc đáo – chuẩn mực về khoa học, tinh tế về thẩm mỹ và sâu sắc về giá trị nhân văn.

Đây không chỉ là lời nhắc nhở thế hệ hôm nay về trách nhiệm giữ gìn "phên giậu" và di sản của tổ tiên, mà còn là một bước đi thiết thực, góp phần đưa di sản văn hóa dòng họ trở thành nguồn lực nội sinh, thúc đẩy du lịch và phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho vùng đất biên cương Xứ Lạng.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy

Ủy viên BCH Hội DSVH Việt Nam;

Nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam