Bảo vật quốc gia Khuôn đúc “Mũi tên đồng Cổ Loa” tại Đền thờ An Dương Vương Cổ Loa - Hà Nội

Khuôn đúc mũi tên

11 khuôn đúc bằng đá sa thạch, trong đó có 10 mang đúc mũi tên 3 cạnh và 1 mảnh đúc mũi lao hình cánh én: Mặt ngoài mỗi mảnh khuôn được tạo theo hình tự nhiên của viên đá, với những nhát ghè đẽo thô phác, sơ sài, có chút mài sơ bộ. Thế nhưng, ở mặt trong, được gia công kỹ lưỡng hơn qua những nét đục, khắc, mài, tu chỉnh, tạo nên những hình dáng vật đúc (mũi tên, mũi lao). Trên đỉnh mỗi khuôn, nơi đầu mũi tên, được người thợ gia công tạo đậu ngót, bên dưới phần mũi hình 3 mang, có nét ghè ngắn, thu hẹp lại, để nối với chuôi mũi tên, chạy suốt chiều dọc mang khuôn. Trong số những mang khuôn phát hiện được tại khu Đền An Dương Vương, có những mang khuôn còn nguyên sống nổi ở chuôi tên (mặt âm), theo đó sản phẩm làm ra khi thì chuôi tròn, khi thì chuôi lõm lòng máng.

Căn cứ vào dấu vết kỹ thuật trên đây, có thể chia mang đúc mũi tên 3 mang ở Đền thờ An Dương Vương thành 2 kiểu:

- Kiểu thứ nhất: 8 mang khuôn, có đường rãnh khắc lõm, theo đó, vật đúc sẽ để lại trên chuôi là một mặt cắt hình tròn.

Trong số này, có 2 mang khắc chữ Hán. Do mang khuôn không còn nguyên vẹn, nên chỉ còn hai chữ, trong đó có 1 chữ là "quan" (官). Chiếc mang khuôn kia có chữ "Người" (人). Hai hiện vật này mang số đăng ký 05ĐT.H3.L4.3F.3:1 và 05ĐTH3L2:49).

- Kiểu thứ 2: 2 mang khuôn, tạo đường sống nổi, theo đó, vật đúc để lại là hình lòng máng. (Xem hiện vật mang số đăng ký 05.ĐT.H3.F3.L2:25 và 06ĐT:H3:F3:14).

- Ngoài hai kiểu trên thuộc loại khuôn 3 mang, ở Đền thờ An Dương Vương còn khuôn 2 mang. Đây là khuôn đúc mũi lao hình cánh én, mang số đăng ký 05ĐT.H1.F16:3.

Khuôn đúc mũi lao

Như vậy, cho dù tại Cổ Loa nói chung, Khu di tích Đền thờ An Dương Vương nói riêng, dẫu mới chỉ phát hiện được 11 khuôn đúc, trong đó có 10 khuôn đúc mũi tên đồng, cùng với dấu tích những lò đúc, minh chứng về một trung tâm đúc đồng Cổ Loa nổi tiếng, với ông tổ đúc đồng Cao Lỗ và cả một kho mũi tên đồng phát hiện ở Cầu Vực, cách không xa khu di tích này. Ở Cổ Loa, còn có trống đồng vào loại đẹp nhất trong hệ thống trống đồng Đông Sơn ở Việt Nam, cùng với sưu tập lưỡi cày đồng và nhiều đồ đồng thuộc thời đại này được xuất lộ, càng minh chứng cho nhận định ấy vào một thời kỳ rực rỡ nhất của công nghệ luyện kim và đúc đồng của người Việt cổ. Sự xuất hiện những mũi tên đồng và những khuôn đúc mũi tên đã khiến cho Cổ Loa có một danh từ riêng, một thuật ngữ riêng: "mũi tên đồng Cổ Loa", hẳn là vô cùng có ý nghĩa trong lịch sử giữ nước và dựng nước, mà thành Cổ Loa và thời đại An Dương Vương được xem như một cột mốc vĩ đại trong lịch sử hơn 2.000 năm của dân tộc Việt Nam.

Bản vẽ 2D khuôn đúc mũi tên

Khuôn đúc mũi tên ở Đền thờ An Dương Vương, được phát hiện cùng với lò đúc, trong đó còn rõ cả cấu trúc qua những di tồn còn để lại (than tro, mang khuôn vỡ, nguyên liệu đá làm khuôn, phế vật, phế thải, nồi nấu đồng, xỉ đồng), đã khẳng định, truyền thuyết hoàng cung ở nơi này chỉ như một ước nguyện trong ký ức cộng đồng nhiều thế hệ, nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, sự xuất hiện một xưởng đúc tại đây ở một tầm mức “quan xưởng”, được các nhà khảo cổ học đoán định và qua ký tự chưa thật hoàn chỉnh, khắc trên mang khuôn, mới đọc được chữ “quan”, hẳn cũng là một gợi ý hay cho một vương triều An Dương Vương -Âu Lạc có thiết chế của một kinh đô Cổ Loa thịnh phát.

Khuôn đúc mũi tên đồng và sản phẩm là những mũi tên Cổ Loa ba cạnh, cùng với nỏ thần đã tạo nên một cuộc cách mạng trong kĩ thuật quân sự thời An Dương Vương, truyền thuyết và câu chuyện lịch sử về nỏ thần An Dương Vương, của Tướng quân Cao Lỗ, của Mị Châu - Trọng Thủy hàng ngàn năm được truyền tụng trong ký ức của mỗi người dân đất Việt, dường như đã được minh chứng qua tài liệu vật chất, theo đó truyền thuyết và lịch sử đã quyện vào nhau, tạo nên một nguồn cảm hứng khai thác, không chỉ với triều đại An Dương Vương, thành Cổ Loa mà với nhiều giai đoạn khác của lịch sử Việt Nam, cần được lưu ý.

Bản vẽ 2D khuôn đúc mũi lao

Khuôn đúc mũi tên đồng Cổ Loa sau hơn hai thập niên phát hiện và nghiên cứu, giờ đây đã đi vào nhiều văn liệu khảo cổ học trong nước và thế giới để khiến chúng là đối tượng quan tâm của cộng đồng người nước ngoài, đặc biệt là những nhà nghiên cứu lịch sử, khảo cổ. Nhà nước ta đã tạo điều kiện cho 3/11 khuôn được mang đi trưng bày cùng 300 cổ vật, đại diện cho các giai đoạn của lịch sử cổ - trung đại Việt Nam tại Cộng hòa Liên bang Đức, cùng một số nước khác ở châu Âu, tạo nên tiếng vang lớn đối với sự kiện này. Và cùng với đó, một ấn phẩm “Báu vật khảo cổ học Việt Nam” bằng tiếng Đức đã được ấn hành, như một phương thức tiếp cận đa chiều để quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới, trong đó có những khuôn đúc mũi tên đồng Cổ Loa. Khuôn đúc mũi tên đồng Cổ Loa đã được Thủ tướng Chính phủ Việt Nam công nhận là bảo vật quốc gia và tin rằng, chúng sẽ được tiếp tục khai thác với tư cách là một nguồn dữ liệu để làm phong phú cho Hồ sơ đề cử Di sản văn hóa thế giới trong tương lai của Thành Cổ Loa huyền thoại.

TS Phạm Quốc Quân (1)

Ths Nguyễn Thị Thủy (2)