Bên lề một sự kiện lớn: Tấm ảnh thủ lĩnh Tống Duy Tân

Làng tôi có bác Lê Khắc Tuế công tác ở Phòng Văn hóa huyện. Bác vốn say mê sử, có chân trong Hội Sử học tỉnh Thanh. Từng góp nhiều bài viết cho cuốn Xưa & Nay, tạp chí của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. Lần đó bác nhắn tôi về gấp nói rằng có chuyện thú vị lắm. Bác Tuế là người găm giữ nhiều tài liệu quý về lịch sử quê nhà.

Ảnh cụ Tống Duy Tân (Nguồn: Xuân Ba).

Phập phồng suốt dọc đường về Thanh vì “có chuyện thú vị lắm” mà bác nói. Đến quê rồi mới rõ, là chuyện mừng về cụ Nghè Tống!

   Tống Duy Tân người làng Bồng Trung (xã Vĩnh Tân, Vĩnh Lộc) sau khi đỗ Tiến sĩ thường gọi là cụ Nghè Tống. Ông sinh năm Mậu Tuất (1838) người làng Đông Biện, tổng Biện Thượng, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa (cũ).

Cụ là tấm gương kiên trì. Năm 7 tuổi đi học khai tâm, sau đó mãi đến năm Canh Ngọ niên hiệu Tự Đức thứ 23 (1870), Tống Duy Tân mới đỗ Cử nhân. Đến khoa Ất Hợi niên hiệu Tự Đức thứ 28 (1875) Tống Duy Tân đã 37 tuổi mới đỗ Tiến sĩ.

Đỗ đại khoa, Tống Duy Tân được triều đình tin cẩn giao nhiều trọng trách. Hàn lâm viện biên tu, Sung thừa biện tại bộ Hình, phúc khảo trường thi Nam Định, Tri phủ Vĩnh Tường.

Biết rõ đức độ và năng lực của Tống Duy Tân, nên Tổng đốc tỉnh Sơn Tây đã tâu lên Vua đề nghị cho ông được thăng chức Án sát một tỉnh loại lớn hoặc vừa. Đề nghị đó đã được triều đình Huế phê chuẩn nhưng Tống Duy Tân đã tìm cách khước từ, mượn cớ về quê nghỉ để cư tang mẹ mới tạ thế (mẹ già - vợ cả của cha đã nuôi ông thay mẹ đẻ đã mất từ lúc ông còn nhỏ). Sở dĩ ông có thái độ như vậy là vì ông đã thấy được sự ươn hèn, bất lực của triều đình Huế trước nạn xâm lược của đế quốc Pháp.

Hết thời gian cư tang, ông mở trường dạy học (1878). Trong khoảng thời gian giữa hai lần Pháp đánh Bắc Kỳ (1873 - 1883), cuộc đấu tranh giữa phe kháng chiến do Tôn Thất Thuyết đứng đầu và phe chủ hòa đầu hàng tại triều đình Huế ngày càng diễn tiến quyết liệt. Phe kháng chiến đã tìm cách liên lạc với nhiều nhân vật và lực lượng yêu nước ở các địa phương để nâng cao thế lực và tiếp nhận sự ủng hộ mạnh mẽ của phong trào Nhân dân.

Trong một lần về Thanh Hóa, Đại thần Tôn Thất Thuyết đã có những cuộc ngồi tâm giao với Tống Duy Tân. Đại thần Tôn Thất Thuyết đã đặc cách cử ông làm Đốc học Thanh Hóa, rồi Thương biện Tỉnh vụ, Chánh sứ sơn phòng Thanh Hóa.

Năm 1885, khi Vua Hàm Nghi gửi Chiếu Cần Vương kêu gọi chống Pháp, Tống Duy Tân đã kịp thời hưởng ứng. Ông là người phụ trách chung phong trào chống Pháp xâm lược của văn thân Thanh Hóa, vừa trực tiếp chỉ huy cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh ở quê nhà.

Cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh chống Pháp do Tống Duy Tân chỉ huy từ 1886 đến năm 1892 đã bị Pháp đàn áp dã man và dập tắt. Tống Duy Tân bị bắt và bị Pháp xử chém ngày 15/10/1892 tại tỉnh lỵ Thanh Hóa. 

… Tôi theo bác Tuế và mấy nhà chức việc ra đình Bồng Trung.

  Tiến sĩ Tống Duy Tân được phối thờ tại ngôi đình của làng Bồng Trung này.

Khói hương trầm thơm ngát. Sự có mặt của một ông lão đã cao niên chít khăn lượt áo lễ màu đỏ làm không khí như thêm trang trọng linh thiêng.

Chuyện thì dài. Xin được vắt tắt sự kiện diễn ra ở Ngôi đình Bồng Trung như thế này:

Cái người áo lễ chít khăn lượt ấy là cụ Hoàng Sĩ Hiệp. Năm ấy (1996) cụ đã gần 80. Cụ là con út một lãnh binh, đồng chí với thủ lĩnh Hoàng Bật Đạt quê ở làng Bộ Đầu, xã Thuần Lộc, huyện Hậu Lộc như phần đầu bài viết.

Di tích Lịch sử văn hóa đền thờ Tống Duy Tân ở phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa.

Bằng chất giọng run run cảm động, cụ Hiệp thuật lại một sự kiện diễn ra ở đình làng Bồng Trung vào cái năm đã xa tít. Sự kiện mà cụ đã nhớ nằm lòng vì được thân phụ kể chi tiết.

  Chắp nối câu chuyện qua chất giọng run run đứt quãng của cụ Hiệp, vào giữa năm 1886, những người lãnh đạo phong trào yêu nước chống Pháp của Thanh Hóa đã họp ở đình làng Bồng Trung - quê hương Tống Duy Tân. Tại cuộc họp này có các yếu nhân như Tống Duy Tân, Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt... Như mọi người biết, Hoàng Bật Đạt được cử vào Bộ Chỉ huy khởi nghĩa Ba Đình.

Hoàng Bật Đạt và Tống Duy Tân vừa là bạn hữu, vừa là những thủ lĩnh của phong trào yêu nước chống Pháp lúc bấy giờ. Một việc hi hữu, trong không khí trang trọng thiêng liêng, trong tình anh em đồng chí, Tiến sĩ Tống Duy Tân đã trân trọng tặng Cử nhân Hoàng Bật Đạt.

Cả đám đông trong đình đồng loạt bật cất lên âm thanh vui mừng ngạc nhiên. Cụ Hiệp dáng điệu trang trọng tay run run trao lại cho cụ đại diện dòng họ Tống Duy Tân một phong giấy điều vuông vức!

Bên trong phong giấy điều là một tấm ảnh đã vàng xuộm nước thời gian. 

Đó là tấm ảnh đen trắng cỡ 6x9cm, phía sau có đề ba chữ Cụ Nghè Tống bằng chữ Nho. Tấm ảnh mà Tiến sĩ Tống Duy Tân chụp tại Huế với trang phục áo mũ cân đai do Nhà vua ban khi Tống Duy Tân thi đỗ Tiến sĩ.

Nỗi mừng biết lấy chi cân! Cuộc hạnh ngộ và món quà độc đáo quý giá mà cụ Hiệp không quản đường xa, tuổi già sức yếu khăng khăng không nhờ con cháu mà mình phải trực tiếp đến tận Bồng Trung để trao lại! Từ ngày cụ Tống Duy Tân bị Pháp xử tử, gia đình và dòng họ Tống ở Bồng Trung không có ảnh cụ để thờ phụng. 

Tình cờ được nguồn tin gia đình ông Hoàng Sĩ Hiệp ở làng Bộ Đầu, xã Thuần Lộc, huyện Hậu Lộc (cũ), nay thuộc xã Hậu Lộc (Thanh Hóa) còn giữ được tấm ảnh cụ Nghè Tống.

Rồi như mọi người đã tường và sử đã chép, sau gần một năm chiến đấu kiên cường, nhưng do tương quan lực lượng quá chênh lệch nên căn cứ địa Ba Đình bị thất thủ. Khi rút khỏi Ba Đình Hoàng Bật Đạt bị giặc Pháp bắt và chúng đã đưa ông ra chém đầu ở Mật Sơn, thị xã Thanh Hóa ngày 20 tháng 3 năm 1887.

Đình làng Bồng Trung, Vĩnh Tân, Vĩnh Lộc, Thanh Hóa, nơi có tấm ảnh thờ cụ Tống Duy Tân (Nguồn: Xuân Ba).

Nhận biết sau khi giặc Pháp bắt được Hoàng Bật Đạt bọn chúng sẽ về gia đình ông lùng sục khám xét. Để bọn giặc không nắm được tung tích của Tống Duy Tân và bảo vệ tấm ảnh của cụ, thân nhân gia đình ông Hoàng Bật Đạt lúc bấy giờ đã chuyển tấm ảnh cụ Nghè Tống cho một gia đình anh em thúc bá cất giữ - tức thân nhân gia đình ông Hoàng Sĩ Hiệp. Tấm ảnh được cất giấu kỹ, nhất là sau khi cụ Tống Duy Tân bị giặc Pháp bắt và bị chúng hành quyết. Thân nhân ông Hoàng Sĩ Hiệp phải bẻ gập tấm ảnh và giấu trong một ống đựng hương để trên bàn thờ. Tấm ảnh được cất giữ và truyền đời này sang đời khác hơn một trăm năm nay. 

Sau đó tôi được bác Lê Khắc Tuế thông tin, ngày 10 tháng Giêng năm Đinh Sửu (1997) họ Tống làng Bồng Trung tổ chức lễ chính thức rước ảnh cụ Nghè Tống vào nhà thờ họ. Hiện nay tấm ảnh cụ Nghè Tống được phóng to cỡ 50x70cm đặt tại nhà thờ họ Tống và đình làng Bồng Trung.

Xuân Ba

Top