Những giá trị cốt lõi và sức sống trường tồn của Hát Xoan Phú Thọ

1. Phản ánh tín ngưỡng Thờ cúng Hùng Vương và tín ngưỡng lúa nước cổ truyền của người Việt: Hát Xoan thuộc loại hình dân ca nghi lễ phong tục, hát trong lễ hội làng với mục đích tín ngưỡng, hát để cầu cho dân làng và các nghề được an khang thịnh vượng. Nội dung của hát Xoan phản ánh tín ngưỡng thờ Vua Hùng, tổ tiên của người Việt, một hình thức tín ngưỡng rất đặc biệt ở Việt Nam. 

Tương truyền hát Xoan ra đời từ thời đại Hùng Vương, căn cứ vào truyền thuyết dân gian có tại các làng Phù Đức, An Thái, Thét, Cao Mại... Theo kết quả điều tra năm 2010 cho thấy, hát Xoan gắn với 31 cửa đình, đền thuộc vùng trung tâm bộ Văn Lang, nay là Phú Thọ, trong đó đa số là các di tích thờ tự Hùng Vương và các nhân vật thời Hùng Vương. Nội dung của hát Xoan phản ánh tín ngưỡng thờ Vua Hùng và thờ lúa nước của cư dân Văn Lang. Nghi lễ hát thờ, hát quả cách trước bàn thờ thành hoàng nhằm mời Vua về dự hội và phù hộ cho dân làng được phong đăng hòa cốc, mùa màng bội thu, dân chúng khang ninh thịnh vượng.  Nội dung ngôn ngữ của hát Xoan vừa mang tính dân dã, vừa mang tính bác học của các nhà Nho với các bài thơ phản ánh thiên nhiên, phản ánh cuộc sống lao động và đặc biệt là sự thể hiện lòng thành kính với các Vua Hùng và thần linh có công bảo trợ cho cuộc sống của dân làng.

Như vậy  Hát Xoan là dân ca bản địa, hình thành từ cuộc sống sản xuất của cư dân trồng lúa nước thời đại Văn Lang, phản ánh tín ngưỡng và ước vọng của người Việt cổ. Trải qua chặng đường dài của lịch sử, khi Nho giáo  du nhập cùng tín ngưỡng thờ thành hoàng xuất hiện, Hát Xoan mang thêm nội dung Nho giáo, Vua Hùng được tôn làm thành hoàng, vừa là Thánh vương, Thánh tổ bảo trợ cuộc sống nhân dân. Điều này  hoàn toàn phù hợp với tâm lý, phong tục của cư dân bản địa. Như vậy tín ngưỡng thờ vua Hùng được khẳng định và nâng cao trong hát Xoan, ngày càng phát triển, trường tồn trong lòng xã hội nông nghiệp Việt Nam.

Hát Xoan cửa đình.

2. Giá trị nghệ thuật độc đáo: Hát Xoan là loại hình nghệ thuật đa yếu tố: Múa, hát, âm nhạc, thơ, trình diễn sân khấu. Trong đó có hai yếu tố quan trọng nổi bật nhất là âm nhạc và múa, được kết hợp hài hòa và chặt chẽ. Hình thức thường thấy là các cô đào vừa hát vừa múa trên chiếu trước bàn thờ, trong khi đó một kép nam đứng bên cột đình hát dẫn cách, cứ sau một đoạn các cô đào lại hát họa theo hình thức xướng xô. Đạo cụ hát Xoan đơn giản, chủ đạo là chiếc trống con, một số bài có thêm phách, quạt, trống cái… Sự kết hợp này là hình thức nghệ thuật độc đáo của hát Xoan. Nếu so sánh với các loại hình dân ca khác cũng mang tính tín ngưỡng như Ca trù, Chèo tàu, Quan họ cổ… ta thấy nghệ thuật trong hát Xoan có nhiều điểm tương đồng nhưng phong phú hơn rất nhiều bởi sự kết hợp nhiều yếu tố nghệ thuật và nội dung đa dạng. Nếu Ca trù chỉ có Đào hát với nhau thì Hát Xoan có sự giao lưu đối đáp mạnh mẽ thể hiện sự giao lưu văn hóa giữa các làng Xoan. Đánh giá về giá trị nghệ thuật Hát Xoan, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương cho rằng: « Xoan là nghệ thuật diễn xướng và ca múa, Xoan không có tích trò, cốt truyện như Chèo và Tuồng nhưng Xoan cũng không chỉ là nghệ thuật của thính giác. Người ta tụ họp ở lòng đình không chỉ nghe Xoan mà còn để «xem» Xoan, xem các đào Xoan múa, một chương trình ca múa mừng làng chầu thánh’’.

Du khách nước ngoài thích thú trải nghiệm Hát Xoan.

3. Từ hát thờ chuyển sang nghệ thuật cộng đồng: Nội dung chủ đạo của hát Xoan mang tính tín ngưỡng, hát trước bàn thờ để xin thần linh phù hộ. Nội dung tín ngưỡng mang tính lề lối, có quy định chặt chẽ trong không gian thờ tự. Mở đầu là phần hát lề lối gồm 4 bài hát múa mang tính chất chúc tụng cho dân làng dân khang vật thịnh. Tiếp theo là phần hát quả cách, gồm 14 tiết mục hát múa mang tính cầu chúc và miêu tả thiên nhiên, cuộc sống lao động và kể các tích xưa, với nội dung Nho giáo đậm nét. Cả hai phần này mang nội dung tín ngưỡng, gọi là hát thờ. Hình thức diễn xướng theo lối lần lượt hết bài nọ đến bài kia, nữ múa và hát phụ họa trên chiếu (từ 4-6 đào), nam đánh trống và hát dẫn cách (2 kép). Người hát với thái độ kính cẩn, nghiêm túc trước bàn thờ theo các bài bản có sẵn, với quy định chặt chẽ.

Tuy nhiên, nghệ thuật Hát Xoan bắt đầu được mở ra trong trong phần hát hội. Không gian diễn xướng mở ra không chỉ ở trước bàn thờ mà còn ở các gian bên và thậm chí hát ngoài sân đình. Nội dung chuyển dần từ hát thờ sang hát giao duyên nam nữ và nhiều nội dung khác, thậm chí hát cả phú, lý, ghẹo… tiết tấu âm nhạc phong phú và sôi nổi hơn, hình thức sinh động gồm cả múa, hát, trò chơi… Sự phát triển cả không gian và nội dung, hình thức biểu diễn thu hút thành phần tham gia diễn xướng được mở rộng, không chỉ là phường Xoan biểu diễn mà còn có cả thanh niên nam nữ trong làng tham gia rất sôi nổi hào hứng. Đây chính là nghệ thuật cộng đồng, do cộng đồng tự thể hiện, phục vụ cho chính đời sống tinh thần của cộng đồng và được cộng đồng đón nhận tự giác. 

Hát bỏ bộ - tác giả Nguyễn Văn Mười.

4. Quá trình sáng tạo và sức sống mạnh mẽ: Trước hết, Hát Xoan được  nhân dân sáng tạo và nghệ thuật hóa ước vọng của mình qua lời ca và điệu múa. Tâm thức cộng đồng về cuộc sống và vạn vật được lễ nghi hóa thành các lề lối, do vậy hát Xoan thuộc loại hình dân ca nghi lễ hay hát cửa đình. Nó được niêm luật hóa nghiêm ngặt trong 3 chặng hát: Công đức các Vua Hùng, ước vọng của nhân dân về cuộc sống và sự sinh sôi của vạn vật qua bốn mùa, công cuộc lao động của những người nông dân được thể hiện trong các lời ca và điệu múa. Mỗi phường Xoan lại có cách trình diễn khác nhau mang đặc trưng riêng của từng làng. Sự sáng tạo này mang tính cộng đồng cao và mang tính chất dân gian ; lời ca và điệu múa không có tác giả mà do cộng đồng sáng tạo nên qua cuộc sống lao động và xuất phát từ nhu cầu đời sống tâm linh và tinh thần của cộng đồng và được lưu truyền từ đời này qua đời khác qua nhiều thế hệ. Hát Xoan ban đầu có nguồn gốc từ 4 làng cổ ở Phú Thọ nhưng Xoan không bị bó hẹp trong một cộng đồng dân cư mà lan toả thành vùng rộng. Qua khảo sát điều tra cho thấy, hát Xoan có mặt tại 18 xã với 31 cửa đình thuộc tỉnh Phú Thọ, gọi là vùng Xoan. Những năm gần đây, hát Xoan còn lan tỏa mạnh mẽ trong các làng xã của Phú Thọ dưới hình thức Câu lạc bộ Hát Xoan và dân ca Phú Thọ, nhiều trường học cũng đưa Hát Xoan giảng dạy trong nhà trường thông qua các giờ học ngoại khóa và các tiết học âm nhạc. Sự lan tỏa sức sống mạnh mẽ này trước hết do nhu cầu tín ngưỡng tâm linh, tục giữ cửa đình và kết nước nghĩa của các phường Xoan với một số làng, hầu hết là  các địa phương có di tích thờ cúng Hùng Vương. Cộng đồng các làng tin tưởng rằng nhu cầu tín ngưỡng tâm linh cầu vua, mời vua, cầu cho dân làng no ấm dưới các hình thức nghệ thuật hát thờ, của các phường Xoan đến hát sẽ đem lại sự phù hộ của thần linh cho dân khang vật thịnh. Đó là tục lệ riêng độc đáo của hát Xoan. Từ tục này khiến cho hát Xoan lan toả rộng đến nhiều địa phương khác. Hiện nay hát Xoan lan tỏa rộng khắp địa bàn tỉnh Phú Thọ với sự phát triển một cách tự giác trong cộng đồng người dân Phú Thọ.

 5. Một hoạt động nghệ thuật có tính cộng đồng cao: Hát Xoan là sản phẩm nghệ thuật của cộng đồng, nó được phát triển phong phú hơn trong tiến trình lịch sử và được cộng đồng bảo vệ gìn giữ. Với nội dung tín ngưỡng cao, lời ca kết hợp với động tác múa hát Xoan thể hiện tâm nguyện của cộng đồng được nghệ thuật hóa, thể hiện tín ngưỡng cộng đồng với Hùng Vương và các vị thần, cầu cho cuộc sống con người no ấm, mùa màng bội thu, dân khang vật thịnh, phù hợp với tâm lý người nông dân, vì vậy nó ăn sâu bám rễ trong cộng đồng, được trao truyền từ đời này sang đời khác. Nội dung  hát Xoan không chỉ là hát thờ mà còn phản ánh công cuộc lao động của cộng đồng hết sức phong phú, phù hợp và đáp ứng được nhu cầu giải trí của nhân dân, vì vậy nó được cộng đồng đón nhận và mang tính nghệ thuật cộng đồng cao, do chính cộng đồng sáng tạo nên, thực hành và gìn giữ.

Với những giá trị đặc trưng, Hát Xoan Phú thọ đang có sức sống và sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng, đang là sản phẩm du lịch độc đáo thu hút du khách thập phương trong dịp lễ hội mùa xuân vùng đất Tổ.           

 TS Nguyễn Đắc Thủy

 Giám đốc Sở Ngoại vụ Phú Thọ, Ủy viên Thường vụ Hội DSVH Việt Nam, 

Chủ tịch Hội Di sản văn hóa tỉnh Phú Thọ