Mã vạch và nếp áo rêu phong

Nhóm sinh viên Đại học Kiến trúc Hà Nội thực hiện dự án thiết kế cầu Long Biên

Những “Nghệ nhân số” và nhịp cầu nối hai thế kỷ

Gió tháng Mười hanh hao lật tung mấy đám lá duối già, quăng quật khắp mặt sân gạch đình Mông Phụ (Hà Nội). Nắng tắt dần trên mép ngói âm dương. Vài mảng rêu sậm màu ngậm sương giáng bám chặt lấy bờ nóc, nhẫn nại vắt qua những mùa phai. Gió lùa dọc hành lang, kéo theo sợi khói mỏng từ bát nhang cắm dở. Mùi trầm ngai ngái vương vất mãi không tan. Tôi đứng sau bức bình phong vỡ mảnh sành, chỗ rễ cây si ngậm trọn một nửa thân rồng đá, dõi theo vệt sáng xanh xao từ màn hình điện thoại hắt lên sườn mặt một cô gái trẻ. 

Thoạt nhìn, em trạc đôi mươi. Chắc mẩm là một sinh viên Kiến trúc hay Văn hóa đang đi điền dã. Cô gái khoác bộ Nhật Bình với dải cạp tơ dệt óng ả, y hệt bước ra từ một trang sách cổ. Sắc hỏa hoàng trơn tuột trên vạt vai, nổi bật hẳn bên thân cột lim xám. Thớ gỗ già nua nứt nẻ; những vết xước dọc thân cột như nếp nhăn người già hằn in năm tháng. Bỗng, em khựng lại. Gót giày vải lún vào nếp gạch bềnh bệch rêu. Đầu ngón tay cái miết nhẹ viền mép điện thoại. Mặt kính phẳng lỳ, lạnh lẽo áp sát vào từng mảng rêu mốc. 

“Bíp”. Một tiếng gãy gọn phát ra từ cái app quét mã QR. Khung sáng vuông vức lọt thỏm ngay trên rìa màn hình. Không gian tĩnh mịch. Từ chiếc loa nhỏ xíu, một nhịp phách cải lương bỗng rỏ xuống ngọt lịm, da diết. Tiếng nguyệt cầm nương theo gió buông lơi một câu vọng cổ, ngân dài, vỡ ra từng mảnh vụn văng vẳng sân đình. Em cúi đầu. Đôi mắt trong veo dõi theo những dòng chú giải lịch sử đang trôi chầm chậm. Đôi môi khẽ mím. Chìm vào thinh lặng. 

Thiên hạ cứ chuộng từ “va đập” để nói về sự chạm mặt giữa cũ và mới. Nhưng buổi chạng vạng hôm ấy, tuyệt nhiên không có lấy một tiếng sứt mẻ nào. Hai thế giới lạ hoắc bỗng dưng quấn lấy nhau. Cái câm lặng hóa đá thoái lui, nhường chỗ cho nhịp đập rộn ràng. Thanh niên bây giờ không còn bái vọng lịch sử bằng ánh nhìn rụt rè, sợ sệt nữa. Họ mượn ngay cái màn hình phẳng lì để kéo mảng rêu phong sát sạt lại gần, đặt trong lòng bàn tay mà nghe quá khứ trở mình thở gấp. Thật. Và sống động. Giây phút ấy, người ta nhận ra một sự chuyển mình. Những người trẻ lớn lên cùng thuật toán đang cúi xuống, nhặt nhạnh từng mảnh vỡ của dĩ vãng, vỗ về nếp thời gian theo một cách trò chuyện hoàn toàn mới. 

Những người dịch mã cõi tịnh yên

Lâu nay, cứ nhắc đến đồ cổ, đồ cũ là người ta mặc định ngay cho nó một khuôn mặt im lìm. Người đời cứ quen cái nết chắp tay đứng dòm từ xa cho nó... kính cẩn. Từ bức hoành phi sơn son thếp vàng bám bụi, đến tảng bia đá nhòe mặt chữ. Chúng nằm đấy, như một ấm đất nung chờ người rót nước nóng, lặng lẽ bốc ra thứ mùi hoang hoải của ngày hôm qua. 

Có bận, tôi lang thang về phường rối Đào Thục ngày áp Tết sáu năm trước. Trời rét căm. Ông cụ thợ mộc ngồi thu lu góc hiên, giũa mẩu xốp làm đầu con rối. Tôi đứng mỏi chân trước cửa thủy đình mốc thếch, nhìn mấy con rối vứt lỏng chỏng. Lớp sơn then tróc vẩy. Gỗ sung ngậm nước ao làng tứa ra mùi ngai ngái, bùn ải mục dính chặt vào kẽ nứt. Sự tàn lụi gặm nhấm tâm trí người thợ già. Tôi cũng từng chạm tay vào mấy trang kịch bản cải lương cất dưới đáy rương của một gánh hát tỉnh lẻ. Giấy dó mủn rách. Cạnh giấy lởm chởm vết gián nhấm. Mực tím loang lổ vết nước mưa. Nơm nớp lo, chỉ một tiếng ho mạnh làm rã nát những lề chữ mục. 

Nhưng rồi đùng một cái, bọn trẻ thời nay xắn tay áo nhảy thẳng vào xới. 

Trong căn phòng trọ nhỏ bé ở con ngõ phố Khương Thượng (Hà Nội), vỏ lon nước tăng lực rải rác dưới chân bàn. Ánh sáng duy nhất hắt ra từ màn hình hai mươi bảy inch chớp nháy liên hồi. Cậu sinh viên năm ba ngồi còng lưng. Những dòng lệnh đan chéo. Những dải số nối đuôi nhau qua đêm trắng. Cậu đang dựng lại thủy đình. Từng viên gạch, nếp ngói, chút sóng gợn lăn tăn mặt ao được đắp lên không gian ảo bằng hàng triệu điểm ảnh pixel. 

Đảo sang mạn bên kia thành phố, nơi góc studio chật ních máy móc, một nhóm khác hì hụi rã băng những cuộn băng từ nấm mốc, tách lọc tạp âm. Kéo lớp màn nhung 3D đỏ thẫm dựng thành một bảo tàng Cải lương trên internet. 

Giờ đố ai rủ được đám trẻ cặm cụi cầm đục gõ hay nhào mẻ đất nặn gốm nữa. Khó như hái sao trời! Những người trẻ ấy chọn làm người dịch mã. Đem nhịp đập phập phồng dưới lớp bùn non, chuyển sang những dải âm thanh số. Dòng mã hóa vô tri bỗng mang theo nhịp thở. Chút hương phấn son sân khấu, chút chát đắng dâu bể một thời đào kép được nén lại thành từng gói dữ liệu. Ai đó nhấp chuột. Màn nhung ảo mở ra. Sân khấu lại sáng đèn. 

Bảo người trẻ quay lưng à? Oan quá. Họ thà xắn tay áo lên, tháo tung từng mảng rệu rã để ráp lại bằng kỹ xảo, còn hơn đứng nhìn di vật mục nát. Họ gói ghém dĩ vãng ném vào thuật toán, phả vào đó chút sinh mệnh mới, cốt để vốn liếng xóm làng không bị ngạt thở giữa phố xá đông đúc. 

Các học sinh của một trường t iểu học tại Hà Nội  hào hứng với trải nghiệm tự tay làm tranh Đông Hồ tại nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế.

Bóc nếp áo cũ tìm đường về cội

Lâu nay, hễ bàn chuyện “giữ đền”, đầu óc ta lại tự ghim vào những vóc dáng khắc khổ, những mái đầu cước trắng. Bóng lưng còng gập xuống kỷ niệm. Bàn tay đồi mồi nổi gân xanh. Nhưng giờ đã khác.

Cứ thử rẽ vào dăm ba quán cà phê góc phố mà xem, bạn sẽ thấy một bức tranh lộn xộn nhưng ngồn ngộn sức sống. Tiếng máy pha espresso rít chói tai. Cậu thanh niên vò mái tóc rối, cuộn mình trên sô pha. Màn hình laptop vạch ra những rãnh âm thanh xanh đỏ trập trùng, dán mắt vào từng dải màu, cần mẫn cắt từng khung hình, ghép từng nhịp trống, kéo sáng lại một nếp áo cho kỳ ưng ý. 

Chỉ sau một cú nhấp chuột, đoạn video ngắn thuộc dự án “Nét Việt Nam” hiện lên. Áo tấc vạt rủ lướt qua. Lớp lụa bay múa trên nền gạch nung. Điệu Hát Then lồng vào nhịp trống điện tử dập dìu. Nó căn chỉnh âm lượng, để tiếng đàn Tính quyện vào nốt bass. 

Mấy cụ đi qua thấy những trào lưu khoác cổ phục dạo phố, check-in di tích, chèn điệu Bài Chòi vào mạng xã hội thì nhíu mày xót xa. Người lớn hay bỉ bôi bảo tụi nó mang vốn cổ làm trò tiêu khiển. Mặc áo Giao lĩnh tay thụng đi uống trà sữa là kệch cỡm. Bảo đó chỉ là trò sống ảo, nhốn nháo. 

Ngặt nỗi, ít ai chịu hiểu rằng đằng sau cái vỏ bề ngoài xốc nổi ấy, những mầm rễ văn hóa lại đang âm thầm cựa mình dưới lớp đất cứng. 

Phải thấy mảnh áo lụa trượt trên vai đẹp đến nhường nào, ánh mắt mới vương vấn. Sự tò mò kéo tâm trí người ta lặn sâu vào những mảng khuất. Áo tấc cớ sao tay rộng lùng thùng? Nếp gấp cổ áo mang hàm ý gì về đạo làm người? Sợi tơ tằm dệt cửi ra sao để vắt ra thứ ánh sáng huyền hoặc kia? Tụi nhỏ lò dò mò đường về cội. Bắt đầu từ một bức ảnh nghìn like. 

Bắt cái cánh ăn ngủ với sóng 5G phải khoanh tay ngồi im nhìn lề lối cũ là chuyện không tưởng. Sự ồn ã, ưa hiển thị hay chuộng nhịp điệu rốt cuộc chỉ là váng bọt bề mặt. Lật tung lớp sóng mạng xã hội, dưới đáy sâu là khao khát tìm về gốc gác. Người trẻ khoác lên mình nếp áo xưa, âu cũng là cách để tự định vị xem mình từ đâu chui ra, giữa cái thế giới mạng dễ làm người ta quên mất mình là ai. 

Nghệ nhân của kỷ nguyên mới chẳng buồn cầm bay trát vữa. Họ giữ lửa bằng phím tắt, bằng nhịp điệu cắt dựng, nhờ máy tính bóc tách bối cảnh. Việc giữ đền giờ nằm gọn trong một đường link chia sẻ. 

Chén trà sương núi và vách kính vỡ vụn

Phải thừa nhận, tủ kính bảo tàng lúc nào cũng phả ra thứ hơi lạnh ngắt từ máy điều hòa. Phía sau lớp kính kín bưng, cổ vật nằm bất động. Ánh đèn halogen hắt chéo những tia sáng vàng vọt. Biển nhựa “Cấm sờ vào hiện vật”. Đứng trước lớp kính đó, người ta thấy mình đang đi viếng thời gian. Tàn dư của quá khứ bị cắt đứt cuống rốn với đời sống thực tại, bị tước đi quyền được sứt mẻ, quyền được cọ xát với mùi mồ hôi con người. 

Nhốt tịt di sản, sớm muộn gì cũng “hết vị”, tắt hơi. 

Nhớ dạo tôi còn ôm khư khư cái Nghiêm Hoa Trà nép mình trong ngõ vắng Chùa Láng, than đun réo ùng ục trong ấm Tống gang, chả mấy khi tắt lửa. Khói nước lẩn khuất quanh miệng chén sành. Nước trà rót ra sóng sánh màu hổ phách. Hương chát ngai ngái cay xộc sống mũi. Vị trà ủ đẫm sương núi gắt gỏng lúc vừa chạm đầu lưỡi. Rồi một dòng ngọt thanh êm đềm bất chợt ứa ra, đọng quẩn quanh cuống họng. 

Những đêm vãn khách, nín hơi đợi thằng bé con vo tròn say giấc, gác cuốn truyện cổ tích sang bên, tôi mới tự rót cho mình một chén. Nhìn làn khói mỏng manh cuộn lên, tôi nhớ bóng mẹ lúi húi nhúm lửa nơi xó bếp rơm. Nhớ bàn tay cha nứt nẻ, tằn tiện chắt chiu từng đồng quấn dưới đáy hòm cho tôi đi học. Hương trà len lỏi trong ký ức, cuộn cùng bóng tối. Hắt ra từ ánh bếp lửa bập bùng cái cữ gió bấc năm mười sáu tuổi. Trà ngon không nằm ở định lượng trên cân, mà nằm ở cái chạm của ngón tay người pha, ở tiếng xì xụp quanh bàn gỗ mộc. Đồ cũ, suy cho cùng, phải ngấm vào người ta theo cách đó. Bằng sự chân phương và đời thường giản dị. Bằng hơi ấm. 

Nhìn đám trẻ hôm nay loi choi xốc nổi, chứ bọn nó đánh hơi thấy cái lẽ sống còn ấy nhanh hơn thế hệ cũ. Di sản không ai đụng chạm, thiếu vắng hơi người thì chỉ là món đồ chết khô. Muốn mạch nguồn truyền thống chảy trôi, phải "liều mạng" lôi nó ra tắm táp giữa cuộc đời ồn ào. 

***

Đấy là cách họ tự kết nối lại cuống rốn của mình với hơi thở cha ông.

Bài và ảnh: Lương Đình Khoa