Hưng Yên: Giữ hồn mây tre qua từng sợi đan

Sản phẩm mây tre đan của làng nghề với kiểu dáng đa dạng, phản ánh sự sáng tạo và khả năng thích ứng với nhu cầu thị trường.

Ở đây, nghề không tách khỏi đời sống. Những sợi mây, nan tre vẫn ngày ngày được đan kết trong từng nếp nhà, từng khoảng sân, qua đôi tay khéo léo của người thợ.

Dấu tích một nghề lâu đời

Theo các tư liệu địa phương, nghề mây tre đan ở xã Thượng Hiền xưa đã hình thành từ khoảng thế kỷ XVIII và được duy trì qua nhiều giai đoạn lịch sử. Ban đầu, sản phẩm chủ yếu phục vụ sinh hoạt như rổ, rá, thúng, giần, sàng,… gắn bó mật thiết với đời sống nông nghiệp.

Theo thời gian, cùng với kinh nghiệm tích lũy và sự tài hoa của người thợ, nghề dần phát triển theo hướng tinh xảo hơn. Không chỉ phục vụ sinh hoạt, nhiều sản phẩm còn mang giá trị thẩm mỹ, hiện diện trong không gian đình làng và các dịp lễ trọng.

Từ sau năm 1954, nghề tiếp tục được duy trì và từng bước mở rộng. Đặc biệt từ những năm 1960, khi các đơn hàng xuất khẩu sang Đông Âu và Liên Xô tăng lên, sản phẩm của làng nghề bắt đầu đi xa hơn, tạo việc làm cho nhiều lao động và trở thành nguồn thu nhập đáng kể đối với các hộ gia đình.

Khi các thị trường truyền thống thu hẹp, làng nghề cũng đối mặt với nhiều khó khăn. Trước sự thay đổi đó, người dân đã chủ động điều chỉnh, mở rộng sang các dòng sản phẩm mỹ nghệ và đồ trang trí, phù hợp với nhu cầu của thị trường hiện đại.

Từ nguyên liệu tự nhiên đến vẻ đẹp tinh tế

Tre và mây là những vật liệu quen thuộc, nhưng để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải lựa chọn và xử lý rất cẩn thận. Tre phải đủ độ tuổi để đảm bảo độ dẻo và độ bền, mây phải thẳng, đều, không sâu bệnh. Những kinh nghiệm này không được ghi chép thành quy chuẩn mà được đúc kết qua thời gian.

Sau khi chẻ, vót và phơi khô, nguyên liệu tiếp tục được xử lý bằng các phương pháp truyền thống nhằm tăng độ bền và hạn chế mối mọt. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và chính xác, bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm.

Từ những sợi mây, nan tre thô mộc, dưới bàn tay tỉ mỉ và sáng tạo của người thợ, các sản phẩm dần thành hình qua từng đường đan. Từ những vật dụng quen thuộc như giỏ, khay đến các sản phẩm trang trí mang hơi hướng hiện đại, tất cả đều giữ được vẻ mộc mạc đặc trưng.

Màu sắc tự nhiên của tre, mây theo thời gian chuyển sang tông trầm ấm, ánh lên độ bóng nhẹ. Những đường đan đan xen tạo nên nhịp điệu riêng, vừa chắc chắn vừa có tính thẩm mỹ. Mỗi sản phẩm vì thế không chỉ để sử dụng, mà còn mang theo dấu ấn của người thợ và nét riêng của làng nghề.

Người dân thôn Văn Lăng, xã Lê Lợi, tỉnh Hưng Yên quây quần trong không gian gia đình, cùng tham gia đan mây tre. Ảnh: Tư liệu địa phương

Những bàn tay giữ hồn mây tre

Sức sống của làng nghề trước hết nằm ở những con người gắn bó với nghề. Ở  thôn Văn Lăng, nhiều gia đình vẫn duy trì nghề như một phần sinh kế. Khi nông nhàn, họ lại tiếp tục công việc bên hiên nhà, lặp lại những thao tác đã quen thuộc qua nhiều năm.

Nghề không được truyền qua trường lớp, mà được giữ lại trong từng động tác cụ thể, từ cách chẻ nan đến từng đường đan. Người đi trước hướng dẫn người đi sau, vừa làm vừa chỉ, qua thời gian hình thành nên một cách truyền nghề tự nhiên.

Trong làng vẫn còn những nghệ nhân được nhắc đến với sự trân trọng. Họ là những người hiểu sâu về kỹ thuật, có khả năng xử lý nguyên liệu và tạo hình sản phẩm một cách linh hoạt. Với họ, làm nghề không chỉ là lao động mà còn là sự tích lũy kinh nghiệm và sự gắn bó lâu dài.

Tuy nhiên, nghề mây tre đan cũng đang đứng trước những thay đổi. Ở Văn Lăng, số người trẻ theo nghề không còn nhiều như trước, việc sản xuất chủ yếu vẫn diễn ra theo quy mô hộ gia đình, phụ thuộc vào thời gian nông nhàn. Chính điều này khiến việc mở rộng quy mô và tổ chức sản xuất theo hướng chuyên nghiệp còn gặp nhiều hạn chế.

Trước thực tế đó, người dân đã chủ động điều chỉnh, từ việc tìm đầu ra ổn định hơn đến cải tiến mẫu mã, đưa thêm các công đoạn hỗ trợ bằng máy móc để giảm bớt sức lao động, nhưng phần lớn quá trình vẫn dựa vào kỹ thuật thủ công.

Dù có những chuyển biến, phần cốt lõi của nghề vẫn nằm ở đôi tay người thợ, ở sự tỉ mỉ và kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian.

Vươn lên trong dòng chảy hiện đại

Trong những năm gần đây, làng nghề mây tre đan ở Văn Lăng, xã Lê Lợi, tỉnh Hưng Yên đang có những chuyển động rõ nét. Nhiều hộ gia đình chú trọng hơn đến chất lượng sản phẩm, từng bước đa dạng hóa mẫu mã để phù hợp với thị trường.

Các sản phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn có mặt ở nhiều thị trường khác, đặc biệt là các dòng sản phẩm trang trí, quà tặng. Việc kết nối với các kênh phân phối mới giúp sản phẩm tiếp cận gần hơn với người tiêu dùng.

Bên cạnh sản xuất, làng nghề cũng dần gắn với các hoạt động trải nghiệm. Nhiều đoàn khách trong và ngoài nước tìm đến tham quan, tìm hiểu quy trình làm nghề và trực tiếp tham gia một số công đoạn. Những hoạt động này không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần quảng bá hình ảnh làng nghề.

Đáng chú ý, một số người trẻ đã bắt đầu quay trở lại với nghề theo cách riêng, kết hợp giữa sản xuất truyền thống và các phương thức quảng bá hiện đại. Từ các kênh trực tuyến đến mạng xã hội, hình ảnh làng nghề và sản phẩm mây tre đan ngày càng được lan tỏa rộng rãi hơn.

Giữa những đổi thay, nghề mây tre đan ở quê lúa vẫn tiếp tục được gìn giữ không chỉ bằng kỹ thuật, mà bằng sự gắn bó của những con người chưa rời bỏ đôi tay làm nghề. Và chừng nào những đôi tay ấy còn tiếp tục đan nối, nghề vẫn còn được truyền lửa cho thế hệ mai sau.

 Trà Đông