Từ chiến lũy Ba Đình đến sức sống của một di sản anh hùng

Kỷ niệm 140 năm Khởi nghĩa Ba Đình (1886 - 2026) là dịp thành kính tưởng nhớ những thủ lĩnh, nghĩa sĩ và nhân dân đã lấy tre, đất, bùn lầy cùng ý chí quật cường dựng nên một chiến lũy lừng danh của phong trào Cần Vương. Gần một thế kỷ rưỡi trôi qua, dấu tích thành lũy xưa đã phai mờ theo năm tháng, nhưng hào khí Ba Đình vẫn trường tồn như một di sản tinh thần sâu bền, nhắc nhở các thế hệ hôm nay về lòng yêu nước, sức mạnh của cộng đồng và trách nhiệm gìn giữ, trao truyền ký ức dân tộc.

Di tích lịch sử văn hóa Căn cứ Khởi nghĩa Ba Đình được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia từ tháng 12/1992.

Nơi ba làng quê dựng nên một thành trì của lòng dân

Có những địa danh được lịch sử ghi nhớ không bởi thành quách nguy nga, mà bởi khí phách của những con người từng đứng lên trên mảnh đất ấy. Ba Đình, vùng đất thuộc Nga Sơn, Thanh Hóa, là một địa danh như thế. Từ ba làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ và Mỹ Khê giữa miền đồng chiêm trũng, hai tiếng Ba Đình đã vượt khỏi giới hạn của một vùng quê để trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí chống ngoại xâm và khát vọng tự chủ của dân tộc Việt Nam cuối thế kỷ XIX.

Việc lựa chọn Ba Đình làm căn cứ không phải ngẫu nhiên. Ba làng nằm liền kề giữa vùng đồng chiêm trũng, được bao bọc bởi ruộng nước, sông ngòi và những lũy tre dày, tạo điều kiện thuận lợi để hình thành một hệ thống phòng thủ liên hoàn. Bằng sự am hiểu từng bờ vùng, lối xóm và đặc điểm của đồng đất quê hương, nghĩa quân đã biến chính không gian làng xã thành một pháo đài chiến đấu. Lũy tre trở thành lớp che chắn; hào sâu, chông tre, thành đất và các công sự tạo thành nhiều tầng phòng thủ. Bên trong, hệ thống giao thông hào kết nối các vị trí chiến đấu, phục vụ cơ động lực lượng và vận chuyển lương thực; ba đồn Thượng, Trung, Hạ tại Thượng Thọ, Mậu Thịnh và Mỹ Khê vừa có thể chiến đấu độc lập, vừa hỗ trợ lẫn nhau khi bị tiến công.

Gắn với căn cứ Ba Đình là những tên tuổi tiêu biểu của phong trào Cần Vương ở Thanh Hóa, nổi bật là Phạm Bành và Đinh Công Tráng. Phạm Bành, một văn thân có uy tín, lựa chọn con đường cứu nước khi non sông lâm nguy. Đinh Công Tráng, từng trải qua chiến trận, đem kinh nghiệm và năng lực tổ chức quân sự vào việc xây dựng, chỉ huy căn cứ. Cùng với họ còn có Hoàng Bật Đạt và nhiều thủ lĩnh, nghĩa sĩ chung chí hướng. Trí tuệ của người văn thân, bản lĩnh của người võ tướng và sức mạnh của nhân dân đã hội tụ, làm nên cốt lõi bền vững của Ba Đình.

Nhưng nếu lịch sử Ba Đình chỉ được kể bằng tên tuổi của những người lãnh đạo và chỉ huy nghĩa quân, câu chuyện ấy vẫn chưa trọn vẹn. Sau mỗi chiến lũy là bao bàn tay nhân dân đào hào, đắp lũy, chuẩn bị lương thực, giữ gìn đường liên lạc và chở che cho nghĩa quân. Nhiều người không để lại tên trong sử sách, nhưng mồ hôi, máu xương và sự hy sinh của họ đã hòa vào từng thớ đất. Chính sự dựa vào dân, gắn bó với dân và phát huy sức mạnh cộng đồng đã làm nên giá trị đặc biệt của Ba Đình, đưa nơi đây vượt khỏi khuôn khổ của một căn cứ quân sự thông thường để trở thành biểu tượng của sức mạnh và thành trì lòng dân.

Đại diện Đảng ủy, HĐND, UBND, MTTQVN xã Ba Đình; Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Thanh Hóa cùng các đại biểu dự lễ cung tiến chiêng, trống vào đền thờ các Thủ lĩnh và Nghĩa quân Ba Đình. Đơn vị cung tiến là Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, Tạp chí Thế giới Di sản và Quỹ Khuyến học Trịnh Mai Diêm (ngày 9/9/2026).

Hào khí Ba Đình - cốt lõi của một di sản

Sau 140 năm, dấu tích vật chất của chiến lũy Ba Đình đã đổi thay nhiều bởi chiến tranh, thời gian và những biến thiên của đời sống. Nhưng giá trị của một di sản không chỉ dừng ở những gì còn có thể nhìn thấy, đo đếm hay phục dựng. Phần sâu bền nhất mà Ba Đình để lại chính là ký ức cộng đồng và những giá trị được tôi luyện trong cuộc khởi nghĩa: Lòng yêu nước, tinh thần tự lực tự cường, trí tuệ ứng biến, sức mạnh đoàn kết và sự sẵn sàng hy sinh vì nghĩa lớn.

Hào khí ấy trước hết bắt nguồn từ ý chí không cam chịu mất nước. Khi vận mệnh dân tộc đứng trước thử thách nghiệt ngã cuối thế kỷ XIX, văn thân, sĩ phu và nhân dân đã hưởng ứng Chiếu Cần Vương, cùng nhau đứng lên chống giặc ngoại xâm. Họ chiến đấu không vì lợi ích riêng, mà bởi ý thức rằng sự tồn vong của quê hương, đất nước lớn hơn sự an nguy của mỗi cá nhân, mỗi gia đình. Bởi vậy, ở Ba Đình, lòng yêu nước không phải một khái niệm trừu tượng. Nó được kết tinh trong những việc làm cụ thể và bình dị; được hiện hữu trong từng gánh lương đưa vào chiến lũy, từng sọt đất vun thành công sự, từng đêm canh giữ trận địa và trong từng bước chân của những con người sẵn sàng rời mái ấm, gác lại cuộc sống thường nhật để dấn thân vì non sông.

Từ lòng yêu nước ấy còn nổi lên tinh thần dựa vào sức mình, biết biến những điều kiện sẵn có của quê hương thành sức mạnh kháng chiến. Trong hoàn cảnh vũ khí và phương tiện thiếu thốn, nghĩa quân tận dụng địa hình đồng chiêm trũng, lũy tre, hào đất, nguồn nước, kinh nghiệm giữ làng và sự chở che của nhân dân để dựng nên thế trận phòng thủ. Những gì vốn bình dị, thân thuộc, qua bàn tay và trí tuệ con người đã trở thành chiến lũy chống quân xâm lược. Bài học Ba Đình vì thế không chỉ nằm ở nghệ thuật tổ chức căn cứ, mà còn ở sức mạnh nội sinh của cộng đồng: Khả năng quy tụ lực lượng, chung một niềm tin và cùng gánh vác vận mệnh quê hương.

Sâu xa hơn, Ba Đình để lại một bài học bền vững về sức dân. Một chiến lũy có thể được hoạch định bởi người chỉ huy, nhưng chỉ có thể hình thành và đứng vững bằng sự chung sức của cộng đồng. Nhân dân góp công đào hào, đắp lũy, cung cấp lương thực, giữ liên lạc, che chở và tiếp sức cho nghĩa quân. Phía sau tên tuổi Phạm Bành, Đinh Công Tráng cùng các thủ lĩnh là biết bao con người bình dị không lưu danh trong sử sách, nhưng công sức và sự hy sinh của họ đã hòa vào từng tấc đất Ba Đình. Trong câu chuyện ấy, nhân dân không chỉ là hậu phương; bằng chính sự dấn thân của mình, họ đã góp phần làm nên lịch sử.

Sức sống của hai tiếng “Ba Đình” còn được nối dài bằng một sự tiếp nối đặc biệt trong ký ức dân tộc. Năm 1945, trong thời gian làm Đốc lý Hà Nội, bác sĩ Trần Văn Lai đã đổi tên vườn hoa Puginier trước Phủ Toàn quyền thành vườn hoa Ba Đình, nhằm tưởng nhớ cuộc khởi nghĩa chống Pháp ở Nga Sơn, Thanh Hóa. Chỉ ít tuần sau, ngày 02.9.1945, cũng tại không gian mang tên ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ chiến lũy Cần Vương cuối thế kỷ XIX đến lễ đài Độc lập giữa mùa Thu năm 1945 là hai thời điểm lịch sử khác nhau, với những lực lượng, mục tiêu trực tiếp và phương thức đấu tranh khác nhau; nhưng giữa hai dấu mốc ấy vẫn có một mạch nguồn xuyên suốt: Khát vọng độc lập, tự do và quyền tự quyết của dân tộc.

Bởi vậy, tưởng niệm Ba Đình không chỉ là trở về quá khứ để ngợi ca một thời bi tráng. Điều quan trọng hơn là nhận ra những giá trị quá khứ trao gửi cho hiện tại: Lòng tự trọng dân tộc, bản lĩnh không khuất phục, khả năng biến điều bình dị thành sức mạnh và niềm tin vào sức dân khi cộng đồng cùng chung ý chí. Một chiến lũy có thể mất đi hình hài, nhưng tinh thần làm nên chiến lũy ấy vẫn có thể sống lâu nếu được mỗi thế hệ trân trọng, gìn giữ và trao truyền. Đó là cốt lõi của di sản Ba Đình: Ký ức tiếp tục bồi đắp bản lĩnh và trách nhiệm cho hôm nay, mai sau.

Để lịch sử sống mãi trong đời sống hôm nay

Kỷ niệm 140 năm Khởi nghĩa Ba Đình không chỉ là dịp tri ân những người đã hy sinh vì non sông, mà còn đặt ra trách nhiệm gìn giữ và trao truyền di sản cho các thế hệ mai sau. Lễ dâng hương, công trình tưởng niệm hay hoạt động tuyên truyền đều cần thiết, nhưng ý nghĩa Ba Đình chỉ thực sự được nối dài khi lịch sử đi vào nhận thức, tình cảm và hành động. Khi công chúng hiểu vì sao cha ông đứng lên, thấu cảm những hy sinh đã làm nên tên tuổi Ba Đình và tìm thấy trách nhiệm của mình với quê hương, đất nước, di sản mới thực sự sống trong hiện tại.

Trước hết, gìn giữ Ba Đình phải bắt đầu từ sự tôn trọng lịch sử. Những dấu tích còn lại, địa hình căn cứ, hiện vật, bản đồ, tư liệu thành văn, ký ức dân gian và những nguồn tư liệu liên quan cần tiếp tục được khảo sát, kiểm kê, đối chiếu, lưu giữ và số hóa một cách khoa học. Việc bảo tồn, tu bổ hay tái hiện phải đặt tính chân thực lên hàng đầu, tôn trọng tối đa những yếu tố gốc và phân định rõ giữa dấu tích lịch sử với những hạng mục được phục hồi, bổ sung. Bởi sức nặng của một di tích không nằm ở quy mô công trình, mà trước hết nằm ở sự chân thực của lịch sử và khả năng kết nối giữa quá khứ và hiện tại.

Cùng với những dấu tích hữu hình, cần trân trọng gìn giữ những ký ức đang sống trong cộng đồng: Những câu chuyện được truyền lại qua các thế hệ, ký ức của các dòng họ, phong tục tưởng niệm và tri thức của người dân về vùng đất từng dựng nên chiến lũy Ba Đình. Các bậc cao niên, nhà nghiên cứu, giáo viên và người dân địa phương không chỉ là những người chứng kiến hay thụ hưởng thành quả bảo tồn, mà cần trở thành những chủ thể cùng gìn giữ và kể lại lịch sử quê hương. Mỗi câu chuyện được xác minh, mỗi tư liệu được lưu lại hôm nay đều có thể trở thành một mảnh ghép quý giá cho ký ức mai sau.

Ba Đình cũng cần trở thành một “lớp học lịch sử ngoài trời”, nơi lịch sử được cảm nhận qua không gian, dấu tích và câu chuyện cụ thể. Thay vì chỉ ghi nhớ ngày tháng, học sinh có thể tìm hiểu địa thế căn cứ, cách tổ chức chiến lũy, hành trình từ Ba Đình đến Mã Cao, hoàn cảnh của nghĩa quân và sự đóng góp của nhân dân. Những câu hỏi như vì sao ba làng có thể hợp thành căn cứ kháng chiến, vì sao người dân sẵn sàng góp sức, hay vì sao nghĩa quân phải rút khỏi Ba Đình sẽ giúp lịch sử trở thành trải nghiệm nhận thức, để lòng biết ơn được bồi đắp bằng hiểu biết và niềm tự hào có cơ sở.

Công nghệ số có thể mở rộng sức lan tỏa ấy. Bản đồ số, mã QR, kho tư liệu trực tuyến, phim tư liệu, mô hình 3D hay thực tế ảo có thể giúp công chúng hình dung rõ hơn không gian chiến lũy và diễn biến cuộc khởi nghĩa, nhất là khi nhiều dấu tích đã biến đổi. Tuy nhiên, công nghệ chỉ có giá trị khi phục vụ sự thật lịch sử. Mọi hình thức tái hiện phải dựa trên tư liệu đáng tin cậy, được kiểm chứng cẩn trọng, tránh vì hấp dẫn thị giác mà đơn giản hóa hoặc hư cấu quá khứ. Số hóa không thay thế di sản; nó giúp lịch sử đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Quan trọng hơn, mỗi sản phẩm số cần chỉ rõ đâu là tư liệu gốc, đâu là kết quả phục dựng và đâu là phần diễn giải, để người xem hiểu đúng mức độ xác thực của thông tin. Khi công nghệ đi cùng chuẩn mực khoa học, việc số hóa có thể trở thành cầu nối hiệu quả giữa nghiên cứu chuyên sâu với giáo dục cộng đồng.

Phát huy giá trị Ba Đình cũng cần gắn với du lịch văn hóa bền vững, nhưng phải đặt sự tôn nghiêm của di tích và giá trị giáo dục lịch sử ở vị trí trung tâm. Ba Đình có thể kết nối với các di sản, danh thắng và không gian văn hóa của Thanh Hóa để tạo những hành trình giàu chiều sâu, nơi du khách không chỉ tham quan mà còn hiểu thêm về con người, vùng đất và khí phách xứ Thanh. Khi cộng đồng được tham gia và hưởng lợi chính đáng, bảo tồn di sản mới có thêm nền tảng để phát triển lâu dài.

Sức sống của Ba Đình không cần được tạo nên bằng lời lẽ phô trương. Chính lịch sử chân thực đã đủ sức lay động: Từ một vùng đồng chiêm trũng Nga Sơn, những con người bình dị đã dựa vào thế đất, lòng dân và trí tuệ để dựng nên chiến lũy; từ một cuộc chiến không cân sức, họ để lại bài học lớn về lòng yêu nước, ý chí tự chủ và tinh thần không chịu khuất phục.

Gìn giữ Ba Đình vì thế không chỉ là bảo tồn dấu tích, mà còn là gìn giữ ký ức và khí phách dân tộc. Khi câu chuyện Ba Đình được kể đúng, kể hay và trao truyền bằng sự trân trọng, lịch sử sẽ tiếp tục sống trong niềm tự hào của người dân xứ Thanh, trong bài học dành cho thế hệ trẻ và trong ý thức trách nhiệm của mỗi người đối với quê hương, đất nước.

Cụ Trịnh Thị Viện, cán bộ lão thành, Huy hiệu 75 năm tuổi Đảng (ảnh bên trái) và ThS, Nhà báo Trịnh Thanh Giảng - Phó Chủ tịch Hội DSVH Việt Nam, Q. Tổng Biên tập Tạp chí Thế giới Di sản, Chủ tịch Quỹ Khuyến học Trịnh Mai Diêm trao tài trợ giải thưởng thể thao, văn nghệ xã Ba Đình kỷ niệm 140 năm Khởi nghĩa Ba Đình - Thanh Hóa (1886-2026). Ảnh: KHẮC ANH

 Lời thề của hiện tại trước tiền nhân

Một trăm bốn mươi năm đã đi qua, đủ dài để cảnh quan đổi thay, dấu tích chiến trận mờ dần và nhiều thế hệ nối tiếp nhau trưởng thành. Nhưng thời gian càng lùi xa, những giá trị còn lại càng hiện lên rõ nét. Chiến lũy bằng tre, đất có thể mất đi, hào sâu có thể bị bồi lấp, tiếng súng đã lùi vào quá khứ; nhưng khí phách của những con người từng đứng lên vì non sông vẫn vượt qua năm tháng, sống mãi trong ký ức dân tộc và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng tri thức, lòng biết ơn và ý thức trách nhiệm. 

Kỷ niệm 140 năm Khởi nghĩa Ba Đình vì thế không chỉ là nhắc lại một dấu mốc lịch sử. Đó là dịp thành kính tri ân Phạm Bành, Đinh Công Tráng, Hoàng Bật Đạt cùng các thủ lĩnh, nghĩa sĩ và nhân dân đã góp sức, hy sinh cho cuộc kháng chiến chống ngoại xâm; đồng thời để mỗi chúng ta soi lại trách nhiệm trước một di sản được đánh đổi bằng máu xương. Sự tri ân sâu sắc nhất không chỉ nằm ở nén hương tưởng niệm, mà còn ở việc gìn giữ những gì còn lại, tiếp tục làm sáng rõ những vấn đề lịch sử chưa được giải đáp đầy đủ và kể câu chuyện Ba Đình bằng sự trung thực, trân trọng.

Với Thanh Hóa, Ba Đình là một phần quý giá trong ký ức và bản sắc văn hóa của vùng đất giàu truyền thống yêu nước. Gìn giữ, phát huy giá trị di sản không chỉ phục vụ một lễ kỷ niệm, mà còn góp phần bồi đắp niềm tự hào quê hương, giáo dục truyền thống và tạo nguồn lực văn hóa cho phát triển bền vững. Công việc ấy cần tầm nhìn lâu dài cùng sự chung tay của các cơ quan quản lý, giới nghiên cứu, nhà trường, doanh nghiệp và đặc biệt là cộng đồng cư dân đang sống trên mảnh đất đã làm nên lịch sử. Điều cần tránh là biến di sản thành một không gian chỉ được nhắc tới trong dịp lễ kỷ niệm. Giá trị của Ba Đình chỉ thực sự bền vững khi được hiện diện thường xuyên trong giáo dục, nghiên cứu, hoạt động văn hóa và đời sống cộng đồng, để người dân địa phương vừa là người thụ hưởng, vừa là chủ thể gìn giữ ký ức.

Với mỗi người dân Việt Nam, Ba Đình nhắc nhở chúng ta rằng nền độc lập, hòa bình hôm nay được bồi đắp bằng gian khổ và hy sinh của nhiều thế hệ. Nhớ về tiền nhân không phải để níu giữ nỗi đau, mà để thêm quý trọng hòa bình; không dừng lại ở tự hào, mà biến tự hào thành trách nhiệm dựng xây đất nước; không khép lịch sử sau những tấm bia tưởng niệm, mà để lòng yêu nước và khí phách của cha ông tiếp tục hiện diện trong nhân cách, hành động của con người hôm nay.

Từ những chiến lũy dựng lên giữa vùng đồng chiêm Nga Sơn năm 1886 đến mốc kỷ niệm 140 năm hôm nay là hành trình một di sản được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Điều còn lại quý giá nhất không phải hình hài nguyên vẹn của thành lũy, mà là tinh thần không chịu khuất phục, niềm tin vào sức dân và ý thức gánh vác vận mệnh quê hương, đất nước. Khi người trẻ rời Ba Đình với câu hỏi mình có thể làm gì để sống xứng đáng với cha ông; khi mỗi người dân trở thành người gìn giữ và kể lại câu chuyện quê hương; khi từng tư liệu, từng dấu tích được trân trọng bằng tri thức, thái độ khoa học và trách nhiệm, thì ký ức Ba Đình không còn chỉ thuộc về quá khứ, mà tiếp tục sống trong hiện tại và được trao truyền cho mai sau.

Ba Đình năm xưa là một chiến lũy chống ngoại xâm. Ba Đình hôm nay là một miền ký ức thiêng liêng. Và Ba Đình mai sau phải tiếp tục là nguồn sức mạnh tinh thần, bồi đắp lòng yêu nước, bản lĩnh và ý chí tự cường cho các thế hệ Việt Nam. Đó không chỉ là sự tri ân đối với những người đã ngã xuống, mà còn là lời thề của hiện tại trước tiền nhân và mai sau: Gìn giữ ký ức, tiếp nối khí phách, sống xứng đáng với những hy sinh đã làm nên Ba Đình, để hào khí ấy mãi hòa trong mạch sống dân tộc Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

∙ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (2013), “Đinh Công Tráng (1842-1887) - Lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Ba Đình trong phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX”, baotanglichsu.vn.

∙  Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (2013), “Địa danh Ba Đình và Quảng trường Ba Đình, Hà Nội”, baotanglichsu.vn.

∙  Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước/Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (2016), Đào Thị Diến, “Đi tìm dấu vết cuộc khởi nghĩa Ba Đình (1886-1887) trong tài liệu lưu trữ thời Pháp thuộc”, archives.org.vn.

∙  Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước/Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (2023), “Trở lại câu chuyện Chiếu Cần Vương và những vấn đề ‘đáng ngờ’ về văn bản học” (Kỳ 1-2), archives.org.vn.

∙  Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam, “Lịch sử tư tưởng quân sự Việt Nam, tập 3: Từ năm 1858 đến năm 1945”, đăng trên Cổng Tư liệu - Văn kiện Đảng Cộng sản Việt Nam, tulieuvankien.dangcongsan.vn.

∙  Bảo tàng Hồ Chí Minh, “Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử, Tập 2 (1930–9/1945)”, hochiminh.vn.

∙  Quốc hội (2024), Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, ngày 23.11.2024, có hiệu lực từ 01.07.2025.

∙  UNESCO World Heritage Centre (2014), Engaging Local Communities in Stewardship of World Heritage, World Heritage Papers 40.

∙  UNESCO World Heritage Centre, “Authenticity - Questions and Answers”; xem thêm: Nara Document on Authenticity (1994).

∙  UNESCO (2025), “The Future of Collective Memory: Preserving the Past in a Digital Age”, unesco.org.

∙  Báo Thanh Hóa (02.08.2026), “Số hóa các di tích, danh thắng”, baothanhhoa.vn.

∙  Báo Thanh Hóa (2026), “Xuôi dòng Hoạt Giang: Đánh thức ‘trầm tích’ trên vùng đất Ba Đình” và “Ba Đình đánh thức tiềm năng du lịch”, baothanhhoa.vn.

∙  Đinh Xuân Lâm (chủ biên), Nguyễn Văn Khánh, Nguyễn Đình Lễ (2007), Đại cương lịch sử Việt Nam, Tập 2: 1858-1945, tái bản lần thứ 9, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

 

Trung tướng, PGS. TS Lê Kim Cương

Phó Giám đốc Học viện Quốc phòng (Bộ Quốc phòng)