Bác Hồ với các cháu Thiếu sinh quân ở Việt Bắc ngày 19/5/1950. (Nguồn: Bảo tàng Hồ Chí Minh)

Bệ phóng tri thức và ưu thế vượt trội của trường nội trú vùng cao

Không phải ngẫu nhiên mà Đảng và Nhà nước ta luôn xác định hệ thống trường Phổ thông Dân tộc Nội trú (PTDTNT) giữ vị trí rường cột trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và củng cố quốc phòng – an ninh ở miền núi, biên cương. Mô hình này là một quyết sách mang đậm tính nhân văn, tạo ra sự bình đẳng trong cơ hội tiếp cận tri thức cho con em đồng bào các dân tộc thiểu số vốn chịu nhiều thiệt thòi về điều kiện địa lý và hạ tầng giao thông.

Giá trị nội tại đầu tiên của trường nội trú chính là việc tạo lập một môi trường sư phạm toàn diện 360 độ. Khi học tập và sinh hoạt tập trung, tính tự lập và kỷ luật tự giác của học sinh được trui rèn ở mức độ cao nhất. Rời xa buôn làng từ lứa tuổi thiếu niên, các em học cách tự chăm lo bản thân: từ nếp ăn ở, vệ sinh cá nhân, sắp xếp nội xá, quản lý thời gian đến việc rèn luyện thể chất. Tính ỷ lại bị triệt tiêu, nhường chỗ cho tinh thần vượt khó, ý thức trách nhiệm và khả năng thích ứng linh hoạt trước mọi thử thách.

Hơn thế nữa, trường nội trú thiết lập một không gian bảo vệ tự nhiên, giúp người học tránh khỏi những cám dỗ phức tạp của đời sống kinh tế thị trường, các tệ nạn xã hội hay nguy cơ bỏ học sớm do hoàn cảnh gia đình. Những năm tháng cùng ăn, cùng ở, cùng vượt qua mùa đông giá buốt nơi núi rừng đã kết tinh thành tình bạn keo sơn, gắn kết tình đoàn kết ruột thịt giữa các dân tộc anh em. Đây chính là nguồn vốn xã hội và tâm lý vô giá, nâng bước các em trở thành những công dân ưu tú, những "hạt giống đỏ" tương lai trở về dựng xây quê hương, bản quán.

Học sinh Trường miền Nam số 8 tập điệu múa vòng, khoảng năm 1959-1960. (Nguồn: Vietnam+)

Mục tiêu cốt lõi: Vươn lên làm chủ khoa học, kỹ thuật và công nghệ tiên tiến

Bảo tồn di sản văn hóa là nền tảng giữ gìn căn tính, nhưng nhiệm vụ sống còn và là thước đo thành bại cao nhất của trường nội trú chính là chất lượng học thuật và năng lực làm chủ khoa học, kỹ thuật, công nghệ tiên tiến của học sinh.

Đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới với cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số và công nghệ sinh học. Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không thể mãi là vùng trũng về phát triển; không thể chỉ bằng lòng với việc lưu giữ quá khứ mà tụt hậu về tương lai. Con đường duy nhất để phá vỡ vòng luẩn quẩn của đói nghèo, xóa bỏ khoảng cách phát triển giữa miền ngược và miền xuôi chính là đột phá về tri thức và công nghệ.

Học sinh các dân tộc thiểu số hôm nay phải mang trong mình khát vọng lớn: Không tự ti, không an phận, nuôi dưỡng ý chí quyết tâm học giỏi các môn khoa học tự nhiên (Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học), thành thạo ngoại ngữ toàn cầu và tinh thông công nghệ số. Trường nội trú phải là nơi trang bị cho các em:

• Năng lực tư duy logic và nghiên cứu khoa học: Khuyến khích học sinh tham gia các cuộc thi sáng tạo khoa học kỹ thuật, nghiên cứu các giải pháp ứng dụng thực tiễn cho chính quê hương mình (năng lượng tái tạo vùng cao, hệ thống lọc nước sạch, bảo tồn giống cây trồng bản địa).

• Kỹ năng làm chủ công nghệ và chuyển đổi số: Tiếp cận sớm với lập trình, tự động hóa, STEM, các ứng dụng dữ liệu lớn và AI. Các em phải là những người đầu tiên mang công nghệ cao về ứng dụng vào sản xuất nông - lâm nghiệp hữu cơ, kết nối thương mại điện tử để đưa nông sản vùng cao ra thế giới, và số hóa chính các di sản văn hóa của dân tộc mình.

• Tầm nhìn hội nhập quốc tế: Học sinh nội trú phải vừa tự hào về tiếng mẹ đẻ, vừa sử dụng thành thạo tiếng Anh như một công cụ mở rộng tầm nhìn, sẵn sàng bước chân vào các trường đại học hàng đầu trong và ngoài nước để trở thành kỹ sư, bác sĩ, nhà khoa học, chuyên gia công nghệ xuất sắc.

Khoa học công nghệ chính là đôi cánh hùng mạnh nhất giúp người trẻ vùng cao bay qua những dãy núi trập trùng để làm chủ tương lai.

Ngày 28/1/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm dự lễ khởi công xây dựng công trình Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Trường Hà, tỉnh Cao Bằng. (Ảnh do Công ty LD Sunjin Việt Nam cung cấp).

Dự án Trường Hà: Liên danh Công ty liên doanh Sunjin Việt Nam - Công ty Cổ phần IDEE Architects.

Bài học lịch sử: Mô hình đào tạo toàn diện từ các trường nội trú cách mạng

Nhìn lại lịch sử giáo dục cách mạng, mô hình trường nội trú của nước ta sở dĩ đạt được những thành tựu rực rỡ và bồi dưỡng nên hàng vạn cán bộ cốt cán, nhà khoa học, tướng lĩnh cho đất nước là nhờ triết lý đào tạo toàn diện: vừa bám rễ sâu vào cội nguồn, vừa khát khao chiếm lĩnh đỉnh cao tri thức thời đại.

Ngay từ những năm tháng gian khổ của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, mô hình Trường Thiếu sinh quân Liên khu 4 và Trường Thiếu sinh quân Việt Bắc đã trở thành những đỉnh cao mẫu mực về phương pháp giáo dục nội trú toàn diện. Ra đời giữa bom đạn và thiếu thốn trăm bề, các trường Thiếu sinh quân không chỉ huấn luyện quân sự nghiêm ngặt mà còn thực hiện một chương trình đào tạo "đức - trí - thể - mỹ" đáng kinh ngạc.

Ở đó, các thiếu sinh quân được học văn hóa phổ thông một cách bài bản, rèn luyện thể lực dẻo dai qua các môn vượt vật cản, bơi lội, hành quân dã ngoại, và tham gia tăng gia sản xuất để thấu hiểu giá trị của giọt mồ hôi. Đời sống tinh thần của học sinh thời kỳ này vô cùng phong phú: nhà trường tổ chức cho các em học nhạc, vẽ tranh, diễn kịch, làm thơ, xuất bản báo tường và ca hát những làn điệu dân ca kháng chiến. Môi trường quân ngũ kỷ luật nghiêm minh nhưng thấm đẫm tình đồng chí, nghĩa thầy trò như ruột thịt đã tôi luyện nên những nhân cách kiên cường, giàu lòng nhân ái, đặt nền móng cho những thế hệ tướng lĩnh và trí thức tài năng.

Cùng mạch nguồn ấy là Trường Thiếu nhi Việt Nam tại Lư Sơn rồi chuyển về Quế Lâm (Trung Quốc) thành lập từ năm 1953. Dù học tập tại nước bạn, các thầy cô giáo luôn duy trì nếp sinh hoạt văn hóa dân tộc đậm nét: từ bữa cơm mang hương vị quê nhà, những đêm văn nghệ hát ca dao, dân ca đến việc rèn luyện nếp sống lễ phép, hiếu đễ theo phong hóa truyền thống.

Sang giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước, bài học này tiếp tục tỏa sáng rực rỡ qua hệ thống Trường Học sinh Miền Nam trên đất Bắc (1954 - 1975) và Trường Thiếu sinh quân Nguyễn Văn Trỗi (Trường Trỗi) thành lập năm 1965. Dù sơ tán trong bom đạn, nhà trường luôn nuôi dưỡng "căn tính phương Nam" cho học sinh miền Nam, dung hòa tính kỷ luật quân sự với hơi ấm tình thương gia đình, phát huy chế độ tự quản mẫu mực.

Đồng thời, sau năm 1954, các trường nội trú chuyên biệt cho con em đồng bào vùng cao tại các Khu tự trị Việt Bắc và Tây Bắc đã sớm xác lập nguyên tắc bình đẳng văn hóa. Nhà nước bao cấp toàn bộ đời sống, nhưng nhà trường khuyến khích học sinh mặc trang phục dân tộc mình, duy trì làn điệu Then, điệu Xòe, tiếng Khèn, và dạy cả chữ phổ thông lẫn chữ viết dân tộc. Lịch sử đã chứng minh: Mô hình nội trú cách mạng chỉ thành công khi đào tạo con người phát triển toàn diện cả trí tuệ lẫn tâm hồn, gắn kỷ luật với tình thương và bám rễ sâu chắc vào cội nguồn văn hóa.

Một tiết học tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Hàm Thuận, tỉnh Bình Thuận (cũ). Nguồn: Báo Lâm Đồng.

Không gian nội trú vùng cao: "Bảo tàng sống" của di sản đa dân tộc

Kế thừa truyền thống giáo dục cách mạng, hệ thống các trường phổ thông dân tộc nội trú ngày nay chính là những tiểu xã hội đa văn hóa vô cùng sống động. Dưới một mái trường, cùng chung sống trong một khu nội xá là sự hiện diện của học sinh đại diện cho hàng chục dân tộc anh em.

Đây chính là nơi hội tụ mật độ dày đặc của kho tàng di sản văn hóa vật thể. Di sản ấy hiện diện kiêu hãnh trên từng nếp váy lanh thổ cẩm rực rỡ với hoa văn vẽ sáp ong tinh xảo của học sinh Mông; chiếc áo chàm thanh thoát, vòng bạc lấp lánh của nữ sinh Tày, Nùng; tà áo cóm chẽn ngực với hàng cúc bướm bạc của thiếu nữ Thái; hay dải hoa văn dệt chỉ màu công phu trên trang phục của học sinh Dao, Ba Na, Gia Rai, Ê Đê. Đó còn là các hiện vật gắn liền với âm nhạc và lao động sản xuất như cây đàn Tính, cây khèn Mông, đàn Đinh Năm, bộ cồng chiêng, cùng những vật dụng sinh hoạt đan lát mây tre mang đậm tri thức dân gian được các em mang theo từ bản làng xa xôi.

Đồng thời, đây là một môi trường đậm đặc các di sản văn hóa phi vật thể. Từ sự phong phú của hệ thống ngôn ngữ, chữ viết của từng tộc người đến những làn điệu dân ca nguyên bản: điệu Then dìu dặt mang linh hồn của rừng núi Đông Bắc; tiếng hát Soọng cô của người Sán Dìu; lời hát ru mượt mà của người Mường; sử thi Đăm Săn hùng tráng của đồng bào Tây Nguyên; cho đến tri thức dân gian phong phú về cây thuốc rừng, phong tục mùa vụ và các chuẩn mực đạo đức, ứng xử hiếu nghĩa truyền đời.

Mỗi trường nội trú vì thế là một "bảo tàng sống", một trung tâm giao lưu di sản sinh động. Tuy nhiên, nếu thiếu vắng một nhãn quan văn hóa thấu đáo, môi trường nội trú khép kín rất dễ trở thành nơi làm phai nhạt các di sản này. Khi học sinh bị cuốn vào lịch trình học tập cứng nhắc, chỉ sử dụng ngôn ngữ phổ thông, ăn uống và sinh hoạt theo quy chuẩn công nghiệp, các em rất dễ đánh mất dần bản sắc. Nguy hiểm nhất là sự xuất hiện của tâm lý tự ti: nhiều em ngại nói tiếng mẹ đẻ, e thẹn không dám mặc trang phục truyền thống vì sợ bị cho là lạc hậu, rồi dần lãng quên những làn điệu dân ca và phong tục của cha ông. Sự đơn điệu hóa thẩm mỹ và đứt gãy ký ức văn hóa chính là tổn thất lớn mà giáo dục nội trú phải kiên quyết ngăn ngừa.

Các học sinh trong giờ học tin học tại Trường Trung học phổ thông dân tộc nội trú Huỳnh Cương, Sóc Trăng (cũ). Ảnh: Tuấn Phi

Tôn trọng văn hóa tộc người: Tránh định kiến, cào bằng và khuyến khích sắc phục bản nguyên

Để trường nội trú không trở thành một cỗ máy làm phẳng văn hóa, triết lý giáo dục tại đây phải kiên định mục tiêu kép: Nuôi dưỡng niềm tự hào di sản của tộc người mình song song với việc xây dựng lòng tôn trọng sâu sắc di sản của dân tộc bạn.

Trước hết, cần nhận thức sâu sắc rằng tôn trọng văn hóa tộc người không bao giờ là sự cào bằng hay dán nhãn đơn giản từ bên ngoài. Điển hình như với cộng đồng người Dao – một dân tộc có sự phân hóa nhóm địa phương vô cùng phong phú: từ Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt cho đến Dao Thanh Y, Dao Quần Trắng... Mỗi nhóm mang theo một kho tàng di sản vật thể và phi vật thể riêng biệt; từ kỹ thuật vẽ sáp ong tinh tế trên váy của người Dao Tiền, sắc chàm thâm trầm của chiếc áo Thanh Y, cho đến những biến thể tinh tế trong làn điệu Páo Dung và phương ngữ.

Sẽ là một sự nghèo nàn về tư duy và thô bạo về văn hóa nếu nhà trường ép buộc mọi học sinh người Dao phải khoác lên mình trang phục đỏ rực của người Dao Đỏ chỉ để phục vụ cho sự đồng đều thị giác hay tính biểu diễn sân khấu. Tôn trọng đích thực là phải để chiếc khăn piêu của người Thái, tà áo chàm của người Nùng, chiếc váy lanh của người Mông, và sắc phục của từng nhánh Dao được hiện diện đúng với bản nguyên của nó. Một trường học nội trú tiến bộ phải là một vườn hoa đa sắc, nơi mỗi đóa hoa tộc người được tự do tỏa ngát hương thơm độc bản của chính mình.

Đi liền với đó, giải pháp trực quan và sống động nhất chính là chính sách trang phục học đường. Trong nhiều năm qua, việc áp dụng đồng phục kiểu công nghiệp (áo sơ mi trắng, quần âu tối màu hoặc áo khoác gió đồng màu) ở các trường nội trú tuy tạo ra sự ngăn nắp, đồng đều nhưng vô tình đã xóa nhòa đi bức tranh sắc màu thổ cẩm tuyệt mỹ của các dân tộc. Đã đến lúc các trường nội trú cần thay đổi tư duy: khuyến khích học sinh mặc chính trang phục truyền thống của dân tộc mình thường xuyên hơn trong tuần, trong các giờ chào cờ đầu tuần, các buổi ngoại khóa và toàn bộ các ngày lễ trọng. Việc mặc trang phục dân tộc không chỉ là mặc một tấm áo, mà là sự khoác lên mình lịch sử, tâm hồn và niềm kiêu hãnh của tổ tiên.

Đối với di sản của dân tộc bạn, trường nội trú là môi trường lý tưởng nhất để rèn luyện tinh thần khoan dung văn hóa (Cultural Empathy). Sống chung một phòng nội xá, học sinh học cách đón nhận sự khác biệt về khẩu vị ẩm thực, ngữ điệu phát âm hay các kiêng kỵ tâm linh như một vẻ đẹp đa dạng. Học sinh các dân tộc cùng nhau múa xòe, thổi khèn, gõ cồng chiêng, hòa chung điệu múa Răm-vông; sự cọ xát nhân văn này sẽ triệt tiêu hoàn toàn mầm mống định kiến hay bè phái địa phương, xây dựng tình bạn gắn bó máu thịt dưới một mái nhà chung.

(Còn nữa)

PGS.TS Nguyễn Văn Huy

Ủy viên BCH Hội Di sản Văn hóa Việt Nam

Nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam