Tây Ninh: Tháp Bình Thạnh - dấu tích văn hóa hậu Óc Eo bên dòng Vàm Cỏ Đông

Kiến trúc gạch đặc trưng của tháp Bình Thạnh

Tháp Bình Thạnh tọa lạc tại ấp Bình Phú, xã Phước Chỉ, tỉnh Tây Ninh. Cùng với tháp Chót Mạt (Tân Biên), đây là một trong hai ngôi tháp cổ hiếm hoi còn đứng vững tại vùng đất Nam Bộ, nơi vốn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của sự thay đổi địa chất và các cuộc chiến tranh kéo dài. Tháp cổ Bình Thạnh được các nhà khảo cổ học đầu thế kỷ XX ghi nhận là một di tích quan trọng thuộc giai đoạn hậu Óc Eo (khoảng thế kỷ VIII - IX). Các tài liệu khảo cổ trong nước, tiêu biểu là các công trình nghiên cứu về Khảo cổ học Nam Bộ, cho biết cụm di tích Bình Thạnh ban đầu có nhiều tháp, nhưng hiện nay chỉ còn một ngôi tháp chính còn giữ được hình hài tương đối nguyên vẹn nhất.

Về cấu trúc, tháp Bình Thạnh có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh dài 5m, chiều cao tổng thể khoảng 10m. Điểm đặc biệt khiến giới nghiên cứu kinh ngạc chính là kỹ thuật ghép gạch gần như không dùng vữa - có nét tương đồng với kỹ thuật xây gạch của các tháp thuộc Vương quốc Champa ở miền Trung - tạo nên một khối kiến trúc bền vững qua hơn một thiên niên kỷ.

Mặt chính của tháp quay về hướng Đông, dẫn vào lòng tháp qua một bộ khung cửa bằng đá phiến lớn. Ngôi tháp này không có nhiều chi tiết trang trí rườm rà ở phần thân, nhưng lại tập trung sự tinh xảo vào các cửa giả và phần mái. Các cửa giả ở ba mặt Tây, Nam, Bắc được đắp nổi với những hàng trụ áp tường, phía trên là các vòm cửa hình lá đề cách điệu, bên trong chạm khắc hình các vị thần đứng chầu.

Trong cuốn Kiến trúc cổ Việt Nam, các nhà nghiên cứu nhận định rằng tháp Bình Thạnh mang nét thanh thoát, nhẹ nhàng của nghệ thuật điêu khắc hậu Óc Eo. Các cuộc khảo cổ cũng phát hiện bộ Linga - Yoni bằng đá, biểu tượng thờ thần Shiva, cho thấy di tích mang đậm dấu ấn Ấn Độ giáo. Phát hiện này cho thấy cư dân cổ tại khu vực này cũng chịu ảnh hưởng mạnh của Ấn Độ giáo.

Sự bí ẩn về chủ nhân và dòng chảy lịch sử

Nếu các cụm tháp ở khu vực Nam Trung Bộ thường gắn liền với tên tuổi của các vị Vua (Po Klaung Garai, Po Rome) hay nhân vật nổi tiếng (như Po Sha Inu), thì tháp Bình Thạnh lại là một ẩn số về mặt nhân vật lịch sử. Không có bất kỳ văn bia nào tại đây nhắc đến một nhân vật nào cụ thể, nhưng căn cứ vào phong cách kiến trúc, các nhà khoa học thống nhất rằng tháp được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII - IX. Đây là giai đoạn sau khi Vương quốc Phù Nam suy tàn và quyền lực của Chân Lạp dần mở rộng xuống vùng hạ lưu sông Mekong.

Sách Lịch sử vùng đất Nam Bộ trước thế kỷ XVII cho biết, khu vực Tây Ninh thời bấy giờ thuộc vùng "Lục Chân Lạp", nơi có hệ thống sông ngòi chằng chịt thuận lợi cho việc giao thương. Tháp Bình Thạnh không chỉ là một đền thờ tôn giáo mà rất có thể còn là biểu tượng quyền lực của một cộng đồng dân cư định cư lâu đời trên các gò đất cao ven sông Vàm Cỏ Đông.

Dựa trên các tư liệu khảo cổ học, một số nhà nghiên cứu giả định rằng tháp Bình Thạnh có thể liên quan đến một dòng họ quý tộc địa phương có quyền uy lớn, tương tự như các "tiểu quốc" nhỏ nằm trong liên minh Chân Lạp. Sự tương đồng về kỹ thuật xây dựng gạch giữa tháp Bình Thạnh và các tháp Champa ở khu vực Panduranga (Ninh Thuận, Bình Thuận cũ) cũng mở ra những hướng nghiên cứu thú vị về sự giao thoa văn hóa giữa hai vương quốc láng giềng trong thời kỳ tiền Angkor.

Phế tích cô độc giữa nhịp sống phương Nam

Một chi tiết đáng chú ý là sự biến mất của những cư dân chủ nhân ngôi tháp này, để lại ngôi tháp cô độc giữa rừng hoang cho đến khi các lưu dân người Việt bắt đầu khai phá vùng Trảng Bàng từ thế kỷ XVII. Khác với người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận (cũ) vẫn giữ mối liên kết tâm linh với các đền tháp, tháp Bình Thạnh đã trải qua một thời gian dài bị lãng quên trong ký ức của cư dân bản địa, cho đến khi được ngành khảo cổ “đánh thức”.

Hiện nay, tháp cổ Bình Thạnh đã được trùng tu để ngăn chặn sự xâm thực của thiên nhiên. Dù phần mái đã bị xói lở và không còn nguyên vẹn các tầng tháp nhọn như xưa, nhưng những mảng phù điêu bằng gạch nung với hình ảnh các vị thần vẫn toát lên vẻ uy nghiêm và thần bí. Ngôi tháp đứng đó như một cột mốc văn hóa, nhắc nhớ về một nền văn minh rực rỡ đã từng tồn tại và phát triển dọc theo những dòng sông ở phương Nam.

Việc so sánh tháp Bình Thạnh với các cụm tháp Champa ở Nam Trung Bộ không chỉ dừng lại ở sự tương đồng về chất liệu gạch nung, mà còn giúp chúng ta thấy được bức tranh toàn cảnh về sự lan tỏa của văn hóa Ấn Độ giáo tại Đông Nam Á lục địa. Nếu những cụm tháp Champa ở vùng cực Nam Trung Bộ là biểu tượng của một vương triều Champa muộn, thì tháp Bình Thạnh lại là gạch nối quan trọng giữa thời kỳ Phù Nam và Chân Lạp, cho thấy sự lan tỏa của văn hóa Ấn Độ giáo dọc theo các tuyến giao thương cổ ở vùng hạ lưu Mekong.

Giữa vùng đồng bằng ven Vàm Cỏ Đông, ngôi tháp gạch cổ ấy vẫn lặng lẽ đứng đó, như một chứng nhân của lớp trầm tích văn hóa đã tồn tại hơn một thiên niên kỷ ở phương Nam.

Ngô Hòa Nam