Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp Thứ trưởng Văn hóa Trung Quốc Đinh Tây Lâm sau khi trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhất cho Đoàn văn hóa Trung Quốc (ngày 15-11-1955).

Ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định ngoại giao văn hóa là bộ phận quan trọng trong chiến lược đối ngoại. Trên cương vị Chủ tịch Nước kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, Người chủ trương kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, sử dụng văn hóa như cầu nối mở rộng quan hệ hữu nghị và hợp tác quốc tế. Người khẳng định: “Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sẵn sàng đặt quan hệ ngoại giao với Chính phủ nước nào trọng quyền bình đẳng, chủ quyền lãnh thổ và chủ quyền quốc gia của nước Việt Nam, để cùng nhau bảo vệ hòa bình và xây đắp dân chủ thế giới”(1). 
Quan điểm đó được thể hiện nhất quán trong nhiều hoạt động đối ngoại và được phản ánh sinh động qua hệ thống tư liệu ảnh hiện lưu giữ tại Bảo tàng Hồ Chí Minh. Là bảo tàng đầu hệ trong hệ thống các bảo tàng và di tích lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bảo tàng Hồ Chí Minh hiện quản lý khoảng 17 vạn tài liệu, hiện vật gắn với cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Người. Trong đó, Sưu tập ảnh về hoạt động ngoại giao văn hóa là một nguồn tư liệu có giá trị đặc biệt, gồm gần 1.700 ảnh gốc, ghi lại gần 170 sự kiện ngoại giao văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh diễn ra trong giai đoạn 1955-1968, phản ánh các hoạt động Chủ tịch Hồ Chí Minh đón tiếp các đoàn văn hóa, nghệ thuật quốc tế đến Việt Nam cũng như tham dự nhiều sự kiện văn hóa của nước ngoài được tổ chức tại Việt Nam. Không chỉ tái hiện sinh động các hoạt động đối ngoại quan trọng, sưu tập còn phản ánh rõ tư tưởng, phong cách và nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh, đồng thời cung cấp nguồn sử liệu trực quan có giá trị phục vụ cho việc nghiên cứu về ngoại giao Việt Nam nói chung cũng như ngoại giao văn hóa Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. 

Chủ tịch Hồ Chí Minh xem Triển lãm Mỹ thuật Tiệp Khắc ở Hà Nội (19/02/1956).

Giai đoạn 1955-1957 đánh dấu bước phát triển quan trọng của hoạt động ngoại giao văn hóa sau khi Hiệp định Genève được ký kết. Việt Nam bước vào quá trình khôi phục kinh tế và mở rộng quan hệ đối ngoại, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm thúc đẩy giao lưu văn hóa với các nước xã hội chủ nghĩa và các lực lượng tiến bộ trên thế giới. Nhiều bức ảnh ghi lại các cuộc gặp gỡ giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh với các đoàn văn hóa, nghệ thuật đến từ Liên Xô, Trung Quốc, Triều Tiên, Anbani và nhiều quốc gia khác, thể hiện phong cách ngoại giao chân thành, cởi mở, tôn trọng bản sắc văn hóa của các dân tộc, đồng thời góp phần xây dựng hình ảnh một Việt Nam hòa bình, thân thiện và sẵn sàng hợp tác. 
Một trong những sự kiện tiêu biểu là Chủ tịch Hồ Chí Minh tham dự chương trình biểu diễn của Đoàn nghệ thuật Liên Xô sang thăm và biểu diễn tại Việt Nam nhân dịp kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười (07/11/1955). Những hình ảnh về sự kiện đã thể hiện rõ sự trân trọng của Người đối với các giá trị văn hóa nhân loại và khẳng định vai trò của giao lưu nghệ thuật trong việc củng cố quan hệ hữu nghị giữa Việt Nam với các nước. Bên cạnh đó, hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh tham quan Triển lãm Mỹ thuật Tiệp Khắc tại Hà Nội (19/02/1956) cho thấy quan điểm của Người luôn coi văn hóa là cầu nối giữa các dân tộc, góp phần mở rộng quan hệ đối ngoại trên cơ sở hiểu biết, tôn trọng và hợp tác.
Thông qua những hoạt động đó, ngoại giao văn hóa từng bước trở thành một phương thức đối ngoại quan trọng, tạo nền tảng cho quá trình mở rộng quan hệ quốc tế của Việt Nam trong các giai đoạn tiếp theo. Đồng thời, những hoạt động này đã góp phần củng cố môi trường hòa bình, tranh thủ sự đồng tình và ủng hộ của bạn bè quốc tế đối với công cuộc khôi phục đất nước sau chiến tranh, tạo tiền đề thuận lợi cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất nước.
Tiếp nối những kết quả đạt được trong giai đoạn trước, hoạt động ngoại giao văn hóa từ năm 1958-1960 phát triển mạnh cả về quy mô và phạm vi, phản ánh quá trình mở rộng quan hệ đối ngoại của Việt Nam với nhiều quốc gia. Hệ thống tư liệu ảnh lưu giữ tại Bảo tàng Hồ Chí Minh ghi lại nhiều hoạt động Chủ tịch Hồ Chí Minh đón tiếp các đoàn văn hóa, nghệ thuật quốc tế, tham dự triển lãm mỹ thuật, giao lưu với giới văn nghệ sĩ và giới thiệu các giá trị văn hóa, lịch sử Việt Nam tới bạn bè quốc tế. Qua đó, ngoại giao văn hóa ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong việc tăng cường hiểu biết, củng cố tình hữu nghị và mở rộng hợp tác quốc tế.

Chủ tịch Hồ Chí Minh chụp ảnh lưu niệm cùng các cháu học sinh Trường Múa biểu diễn trong buổi tiếp đón gia đình đồng chí Vi Quốc Thanh, Chủ tịch tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc tới thăm Việt Nam (ngày 23-02-1961)

Trong giai đoạn này, năm 1959 là thời điểm nổi bật với 279 ảnh ghi lại 22 sự kiện đón tiếp các đoàn văn hóa đến từ 10 quốc gia, phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của hoạt động giao lưu văn hóa và vai trò ngày càng rõ nét của văn hóa trong hoạt động đối ngoại của Việt Nam. Một dấu mốc tiêu biểu là lễ đón phái đoàn văn hóa Trung Quốc và lễ ký Hiệp nghị trao đổi văn hóa Việt Nam - Trung Quốc. Những hình ảnh lưu giữ về sự kiện đã phản ánh bước phát triển quan trọng trong hợp tác văn hóa song phương, đồng thời cho thấy ngoại giao văn hóa từng bước được thể chế hóa, trở thành một nội dung quan trọng trong quan hệ giữa hai nước. Sưu tập cũng lưu giữ nhiều hình ảnh về chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Ấn Độ Rajendra Prasad. Trong dịp này, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Tổng thống thăm nhiều di tích văn hóa, lịch sử của Hà Nội như: Viện Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Chùa Một Cột và Chùa Quán Sứ. Đặc biệt, hình ảnh hơn 20 vạn nhân dân dự mít tinh tại Quảng trường Ba Đình chào mừng Tổng thống Ấn Độ, và Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp bắt nhịp bài hát Kết đoàn đã trở thành dấu ấn tiêu biểu của ngoại giao văn hóa Việt Nam. Những tư liệu này phản ánh sự kết hợp hài hòa giữa ngoại giao Nhà nước và ngoại giao nhân dân, góp phần lan tỏa hình ảnh một Việt Nam thân thiện, giàu bản sắc và giàu tinh thần hữu nghị, góp phần nâng cao uy tín của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trên trường quốc tế, đồng thời tạo thêm nguồn lực tinh thần và sự ủng hộ quốc tế đối với sự nghiệp đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc và thống nhất đất nước.  

Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chủ tịch Đảng Lao động Triều Tiên Kim Nhật Thành đến xem buổi biểu diễn 
nhạc kịch Triều Tiên “Núi rừng hãy lên tiếng” tại Hội trường Ba Đình nhân chuyến thăm hữu nghị tới Việt Nam (tháng 11-1964).

Bước sang giai đoạn 1961-1964, hoạt động ngoại giao văn hóa của Việt Nam tiếp tục được mở rộng cả về nội dung và phạm vi, phản ánh quan hệ hữu nghị ngày càng phát triển với nhiều quốc gia như Lào, Indonesia, Nhật Bản, Rumani, Guinea... Nhiều tư liệu ảnh ghi lại những khoảnh khắc giao lưu văn hóa giản dị nhưng giàu ý nghĩa giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh với bạn bè quốc tế. Qua từng cuộc gặp gỡ, Người luôn tạo dựng bầu không khí thân tình, cởi mở, góp phần xây dựng hình ảnh một nền ngoại giao nhân văn, giàu sức cảm hóa và để lại tình cảm tốt đẹp đối với bạn bè quốc tế. Một trong những hình ảnh tiêu biểu là Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng gia đình đồng chí Vi Quốc Thanh thưởng thức chương trình biểu diễn của học sinh Trường Múa. Sự kiện không chỉ thể hiện sự quan tâm của Người đối với nghệ thuật và thế hệ trẻ mà còn cho thấy văn hóa là ngôn ngữ chung, góp phần gắn kết tình hữu nghị giữa các dân tộc trên cơ sở tôn trọng và sẻ chia. Bên cạnh đó, sưu tập còn lưu giữ nhiều hình ảnh về chuyến thăm Việt Nam của Vua Lào Sri Savang Vatthana ngày 10-3-1963. Đây là sự kiện có ý nghĩa quan trọng, phản ánh mối quan hệ đoàn kết truyền thống Việt Nam - Lào và quan điểm nhất quán của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò của đoàn kết quốc tế trong sự nghiệp bảo vệ hòa bình và độc lập dân tộc. 
Qua những hình ảnh ngoại giao văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh giai đoạn 1961-1964, có thể thấy, ngoại giao văn hóa đã kết hợp hài hòa giữa mục tiêu chính trị và các giá trị văn hóa, nhân văn, góp phần xây dựng lòng tin, mở rộng mặt trận đoàn kết quốc tế, tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ đối với cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Việt Nam và tiếp tục nâng cao vị thế của đất nước trên trường quốc tế. 

Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng đồng chí Phạm Văn Đồng tiếp đón phóng viên Pháp tại Phủ Chủ tịch
(ngày 5-11-1968).

Bước sang giai đoạn 1965-1968, trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước diễn ra ác liệt, hoạt động ngoại giao văn hóa vẫn được duy trì và phát huy hiệu quả, thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh trong công tác đối ngoại. Hệ thống tư liệu ảnh lưu giữ tại Bảo tàng Hồ Chí Minh ghi lại nhiều cuộc gặp gỡ giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh với các đoàn nhà báo, văn nghệ sĩ, trí thức và văn hóa đến từ Thụy Điển, Cuba, Nhật Bản cùng nhiều quốc gia khác. Những tư liệu ảnh thể hiện hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh đón tiếp bạn bè quốc tế bằng phong thái giản dị, chân thành, qua đó giới thiệu đất nước, con người Việt Nam và truyền tải thông điệp về hòa bình, độc lập, tự do và quyền tự quyết của dân tộc. Chính sự kết hợp giữa bản lĩnh chính trị, chiều sâu văn hóa và phong cách ứng xử nhân văn đã tạo nên sức thuyết phục của ngoại giao Hồ Chí Minh, góp phần mở rộng sự đồng tình, ủng hộ của bạn bè quốc tế đối với cuộc đấu tranh chính nghĩa của Việt Nam, tạo thêm sức mạnh tổng hợp cho cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc Việt Nam.
Có thể nói, với nội dung sự kiện phong phú, đa dạng, Sưu tập ảnh về hoạt động ngoại giao văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kho Cơ sở Bảo tàng Hồ Chí Minh không chỉ phản ánh quá trình hình thành và phát triển của hoạt động ngoại giao văn hóa dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn là nguồn sử liệu trực quan có giá trị phục vụ nghiên cứu tư tưởng, phong cách và nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh. Qua hệ thống tư liệu ảnh thuộc Sưu tập, có thể thấy, ngoại giao văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn được xây dựng trên nền tảng hòa bình, hữu nghị, tôn trọng sự đa dạng văn hóa và tăng cường hợp tác giữa các dân tộc. Những giá trị đó góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trong quan hệ quốc tế, đồng thời tiếp tục khẳng định ý nghĩa và sức sống của tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh trong bối cảnh hội nhập hiện nay.
Với giá trị lịch sử, khoa học và văn hóa đặc sắc, Sưu tập ảnh về hoạt động ngoại giao văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu, trưng bày, giáo dục và tuyên truyền về lịch sử đối ngoại Việt Nam. Việc tiếp tục bảo tồn, khai thác và phát huy tốt giá trị của bộ sưu tập sẽ góp phần lan tỏa tư tưởng, phong cách và nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh, đồng thời tiếp tục phát huy giá trị của ngoại giao văn hóa Việt Nam trong tiến trình hội nhập và phát triển.
1.) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tập 6, tr. 311.

TS Phạm Thị Thanh Mai
Phó Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh