Bánh ít lá gai Lý Sơn.

Những chiếc bánh dân dã mà công phu

Trong những món quà ẩm thực mang dấu ấn Lý Sơn, bánh ít lá gai là sản phẩm dân dã nhưng có cách chế biến khá công phu. Từ lá gai, bột nếp, đường, dừa, đậu phộng và gừng, người làm bánh tạo nên những chiếc bánh nhỏ gói bằng lá chuối khô; vừa thơm vừa dẻo, lại có vị bùi béo rất riêng từ nhân bánh.

Cây gai (danh pháp: Boehmeria nivea) là loài thực vật bản địa, phổ biến ở nhiều nơi trên đất nước ta. Đây là loài thực vật sống lâu năm, thân cao khoảng 1,5 - 2m. Lá gai mọc so le, kích thước tương đối lớn, lá rộng từ 4 - 8cm, dài 7 - 15cm, phiến hình tim và mép có răng cưa. Từ lâu đời người Lý Sơn trồng nhiều cây gai trên đảo, lá dùng làm bánh, vỏ cây chế biến thành sợi đan lưới. Nước sắc từ thân cây gai cũng là vị thuốc Nam giúp ổn định dạ con cho thai phụ.

Lá gai được chọn làm nguyên liệu cho bánh ít phải còn non, tước bỏ gân, rửa sạch rồi đem luộc. Đây là công đoạn mất nhiều thời gian vì phải luộc đến nửa ngày, cho đến khi nhừ mới đem đi giã.

Dụng cụ làm bánh.

Sau khi luộc, lá được thái nhỏ, vắt khô rồi giã bằng tay trong cối đá. Khi giã, người làm có thể cho thêm gừng nướng để tăng hương thơm và giảm bớt vị hăng. Đường được đun sôi, cho vào lá gai đã giã, sau đó thêm bột gạo nếp, nhào đều và tiếp tục giã cho đến khi tạo thành khối bột dẻo, mịn, có màu xanh đen đặc trưng.

Công đoạn này đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm của người làm bánh. Giã bằng tay không chỉ là một phương thức chế biến truyền thống mà còn giúp lá gai, đường và bột nếp hòa quyện thành một khối bột có độ dẻo thích hợp.

Phần nhân thường được làm từ đậu phộng rang giã nhỏ trộn với dừa rim đường; đôi khi sử dụng đậu xanh trộn đường. Vị bùi của đậu phộng, vị béo của dừa kết hợp với vị dẻo thơm của bột nếp, lá gai và hương gừng tạo nên nét riêng của bánh ít lá gai Lý Sơn.

Khi làm bánh, bột được tán mỏng, cho nhân vào giữa rồi lăn tròn. Từng chiếc bánh được gói trong lá chuối khô và đem hấp chín. Đây là một điểm riêng trong cách làm bánh ít lá gai ở Lý Sơn, được một số gia đình trên đảo duy trì qua nhiều thế hệ.

Bánh chín có màu đen nhánh, bề mặt mịn. Bóc lớp lá chuối, thực khách có thể cảm nhận ngay mùi thơm nhẹ của lá gai và gừng. Khi ăn, lớp vỏ mềm dẻo hòa với nhân dừa, đậu phộng, tạo nên vị ngọt, bùi và béo vừa phải.

Bánh đã nặn thành viên trước khi gói lại bằng lá chuối khô.

Đồng hành cùng những chuyến đi biển

Một đặc điểm đáng chú ý của bánh ít lá gai Lý Sơn là khả năng bảo quản lâu. Nhờ bí quyết pha nước đường vào bột, bánh có thể để đến khoảng 20 ngày mà không hỏng. Việc sử dụng lá chuối khô để gói bánh cũng thuận tiện cho bảo quản và vận chuyển.

Đặc điểm này gắn với đời sống của cư dân biển đảo. Tư liệu cho biết từ thời mở đất, ngư dân Lý Sơn đã mang bánh theo trong những chuyến ra khơi. Những người từ đất liền ra đảo khai khẩn, mở mang bờ cõi cũng mang theo bánh để sử dụng khi biển động kéo dài. Về sau, những dân binh thực hiện nhiệm vụ dựng bia, cắm mốc, đo đạc hải trình ở Hoàng Sa, Trường Sa cũng mang loại bánh này theo trong những chuyến đi biển.

Đặc biệt, vào dịp Tết Đoan ngọ, hầu như trên bàn thờ nhà nào ở Lý Sơn cũng có món bánh ít lá gai dâng cúng tổ tiên. Cách nay chưa lâu lắm, du khách ra thăm đảo vào dịp cuối tháng Tư, đầu tháng Năm âm lịch sẽ được nghe tiếng chày giã lá gai vang lên hầu như khắp mọi nhà. Dịp này, mỗi nhà phải làm ít nhất một thúng bánh (khoảng 200 cái), trước làm phẩm vật cho lễ cúng Tết Đoan ngọ, sau là hình thức chuẩn bị cho người đi biển.

Thợ làm bánh ít Lý Sơn.

Hiện nay, cả Đặc khu Lý Sơn còn khoảng 4 - 5 hộ vẫn hành nghề làm bánh ít lá gai, với khoảng 3 - 4 lao động có tay nghề mỗi hộ. Bà con trên đảo làm ra khoảng 4 đến 5 nghìn chiếc bánh mỗi ngày. Khả năng bảo quản trong nhiều ngày giúp sản phẩm thuận tiện trong việc giữ lại để dùng trong những ngày mưa gió hoặc mang từ đảo vào đất liền rồi đưa đi nhiều nơi. Người dân đảo mua bánh để dùng và gửi tặng người thân, bạn bè, kết nối tình cảm quê hương. Du khách đến Lý Sơn, được dịp thưởng thức món ngon, rồi mua về làm quà.

Những người con của đảo khi rời quê đi làm ăn xa hay ra khơi khai thác hải sản thường mang theo bánh ít lá gai. Vì vậy, dù tên gọi là “bánh ít”, món bánh lại chứa đựng rất nhiều giá trị tình cảm đối với cộng đồng cư dân ở miền đất nhiều sóng gió này.

Bài: Lê Hồng Khánh 

Ảnh: Lê Sinh