Tác phẩm điêu khắc Phở gánh (đồng đen nguyên khối, cao 1,6m, nặng 400kg) tại phố Ẩm thực Tống Duy Tân, P.Cửa Nam, Hà Nội, thuộc dự án "Cải tạo tuyến phố Ẩm thực" do Cty LD Sunjin Việt Nam thực hiện.
Tác giả: HS Nguyễn Thế Sơn  & NĐK Nguyễn Văn Thịnh
(Trần Quốc Thịnh).

Nhận diện di sản “Phở” 

Mới đây, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội (nay là Sở VHTTDL) có văn bản gửi nhiều Sở thuộc các tỉnh, thành trong cả nước phụ trách văn hóa đề nghị kiểm kê và làm hồ sơ di sản quốc gia cho phở.

Văn bản cho biết, hiện nay di sản "Phở Hà Nội" (TP.Hà Nội) và "Phở Nam Định" (nay thuộc tỉnh Ninh Bình) được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Theo nghiên cứu, rà soát, di sản "Phở" còn được thực hành phổ biến tại nhiều địa phương trong cả nước. Với mục tiêu bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể "Phở", Sở VH-TT Hà Nội đề nghị các sở phụ trách văn hóa của 17 địa phương trên nghiên cứu, xem xét, xây dựng hồ sơ khoa học đề nghị Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Đây cũng là cơ sở để "các địa phương tham gia phối hợp cùng TP.Hà Nội lập hồ sơ khoa học đề nghị UNESCO ghi danh di sản Phở vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại".

Phở bò

Phở gà

Phở Sài Gòn

Một danh sách gồm 19 món phở được Hà Nội đưa ra đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Văn hóa và Thể thao các tỉnh, thành phố nghiên cứu, xem xét, xây dựng hồ sơ khoa học đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Trong đó có: Phở chua Cao Bằng; phở Nhắng Lai Châu; phở đỏ Bắc Hà Lào Cai; phở vịt quay, phở chua Lạng Sơn; phở dê Ninh Bình; phở bò, phở trộn địa phương Sơn La; phở chua miền núi Thanh Hóa; phở vịt, phở chua vùng Tày Nùng Thái Nguyên; phở chua kiểu Đông Bắc Thái Nguyên; phở ngô Đồng Văn Tuyên Quang; biến thể phở ảnh hưởng Khmer - Chăm An Giang; phở miền Tây Cần Thơ; phở Nam Bộ TP.HCM; phở ảnh hưởng Gia Lai và người Hoa Đắk Lắk; phở khô Pleiku (phở hai tô) Gia Lai; phở cá, phở bò miền Trung Gia Lai; phở sắn Đà Nẵng; phở hải sản Khánh Hòa.

Phở gánh gợi nhắc Hà Nội xưa.

Hồ sơ Phở phải chứng minh được sức sống của di sản trong cộng đồng

TS Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, chia sẻ, bà vừa có dịp sang Mỹ và nhận thấy hầu như bang nào cũng có nhà hàng Việt Nam. Trong thực đơn của họ, Phở luôn hiện diện. Điều đó cho thấy sức lan tỏa mạnh mẽ của Phở cũng như vị trí đặc biệt của món ăn này trong đời sống người Việt và trong cảm nhận của bạn bè quốc tế.

“Theo tinh thần của Luật Di sản văn hóa và Công ước 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, việc xây dựng hồ sơ đề cử Phở là hoàn toàn có cơ sở. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là hồ sơ phải chứng minh được đây là một di sản đang sống trong cộng đồng chứ không chỉ là một món ăn nổi tiếng…” - TS Lê Thị Minh Lý cho biết.

Festival Phở năm 2024 (làng Vân Cù, tỉnh Nam Định cũ). Chủ đề "Con đường phở Việt".

Cũng theo TS Lê Thị Minh Lý, trước hết phải nhận diện thật đầy đủ những giá trị nổi bật của Phở, từ giá trị đặc trưng, tính phổ biến cho đến sức sống của di sản trong đời sống đương đại. Ngày nay, Phở xuất hiện ở khắp nơi và nhiều người có thể nấu Phở rất ngon. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa tất cả đều là chủ thể của di sản. Hồ sơ cần chứng minh được những cộng đồng thực sự nắm giữ tri thức dân gian về nghề Phở; có lịch sử hình thành, truyền nghề và phát triển qua nhiều thế hệ. Đó có thể là những cộng đồng làm nghề theo hình thức cha truyền con nối hoặc những cộng đồng nghề truyền thống như ở Nam Định; cũng có thể là những thương hiệu lâu đời của Hà Nội như Phở Bát Đàn, Phở Thìn, Phở Ấu Triệu, Phở Hường… Chính các cộng đồng ấy mới là những người lưu giữ và trao truyền những giá trị cốt lõi của di sản.

Phở sắn Đà Nẵng.

Phở chua Cao Bằng.

Phở vịt quay Lạng Sơn.

Điều quan trọng hơn nữa là bản thân cộng đồng phải nhận thức được giá trị của Phở với tư cách là một di sản văn hóa phi vật thể, đồng thời mong muốn và cam kết gìn giữ, phát huy giá trị ấy. Đây cũng là một trong những yêu cầu rất quan trọng của UNESCO đối với mọi hồ sơ đề cử.

“Quá trình xây dựng hồ sơ vì thế không chỉ là nghiên cứu khoa học mà còn là quá trình làm việc với cộng đồng, giúp họ hiểu vì sao Phở là di sản, vì sao cần đề cử UNESCO ghi danh và trách nhiệm của chính mình trong việc bảo vệ di sản sau khi được ghi danh. Điều quan trọng nhất không phải là nhanh hay chậm mà là xây dựng được một hồ sơ phản ánh trung thực sức sống của Phở trong đời sống cộng đồng, thể hiện rõ vai trò của các chủ thể nắm giữ di sản và đề xuất được những giải pháp khả thi để bảo vệ, phát huy giá trị của Phở trong tương lai. Chỉ khi đáp ứng được những yêu cầu đó, hồ sơ mới thực sự thuyết phục và có ý nghĩa lâu dài…” - TS Lê Thị Minh Lý nhấn mạnh.

Hoàng Quỳnh Hương