Phim Mưa đỏ  thống lĩnh hệ thống rạp Việt. Ảnh ĐAQĐND

Di sản cần được tiếp tục kể lại sống động hơn

Di sản văn hóa là ký ức của một dân tộc, được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử và lưu giữ bằng nhiều hình thức khác nhau. Đó có thể là những di tích, bảo vật, lễ hội, phong tục, sử liệu hay các giá trị văn hóa phi vật thể được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tuy nhiên, trong bối cảnh đời sống hiện đại đang thay đổi nhanh chóng, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo tồn nguyên trạng những giá trị ấy, mà còn là tìm ra những phương thức để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống xã hội.

Điều này cũng là tinh thần xuyên suốt của Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam, trong đó văn hóa không chỉ được nhìn nhận như một giá trị cần gìn giữ, mà còn là nguồn lực cho phát triển bền vững. Muốn vậy, di sản cần được kể lại bằng nhiều hình thức khác nhau để có thể tiếp cận những nhóm công chúng đa dạng, đặc biệt là thế hệ trẻ – những người lớn lên trong môi trường số với thói quen tiếp nhận thông tin ngày càng trực quan và đa phương tiện.

Trong hệ sinh thái phát huy giá trị di sản, mỗi lĩnh vực đều có vai trò riêng. Các công trình nghiên cứu cung cấp nền tảng khoa học; bảo tàng và di tích lưu giữ những chứng tích của quá khứ; trường học truyền tải tri thức một cách hệ thống; còn các hoạt động văn hóa cộng đồng giúp ký ức lịch sử tiếp tục được gìn giữ trong đời sống xã hội.

Bên cạnh những phương thức truyền thống ấy, nghệ thuật – đặc biệt là điện ảnh – đang mở ra thêm một không gian tiếp cận mới. Không thay thế sử học hay các thiết chế văn hóa, loại hình nghệ thuật thứ bảy tạo nên những trải nghiệm thị giác và cảm xúc, giúp công chúng có thêm một cánh cửa để bước vào thế giới của quá khứ.

Một bộ phim không thể kể hết chiều sâu của lịch sử, càng không có chức năng thay thế những công trình nghiên cứu. Nhưng bằng sức mạnh của hình ảnh, âm thanh và ngôn ngữ kể chuyện, màn ảnh có thể tái hiện bối cảnh, không gian văn hóa, đời sống con người và tinh thần của một thời đại theo cách gần gũi hơn với người xem. Chính sự đồng cảm và trải nghiệm ấy nhiều khi trở thành động lực để khán giả tiếp tục tìm đọc sử liệu, đến với bảo tàng hay khám phá những vùng đất gắn liền với câu chuyện vừa xem.

Ở góc nhìn đó, giá trị của điện ảnh không chỉ nằm ở một tác phẩm nghệ thuật, mà còn ở khả năng khơi mở hành trình khám phá di sản của mỗi người.

Phim khắc họa những con người Hà Nội dũng cảm và hào hoa.

Khi giá trị của một bộ phim vượt ra ngoài màn ảnh

Ở nhiều quốc gia, điện ảnh từ lâu không chỉ được nhìn nhận như một ngành nghệ thuật, mà còn là một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và sức mạnh mềm quốc gia. Những câu chuyện được kể trên màn ảnh có thể tạo nên ảnh hưởng vượt ra ngoài rạp chiếu, tác động tới giáo dục, du lịch, quảng bá hình ảnh đất nước và thậm chí định hình cách thế giới nhìn nhận về một nền văn hóa.

Không ít địa danh trở thành điểm đến nổi tiếng sau khi xuất hiện trong các bộ phim. Những công trình kiến trúc, không gian văn hóa hay di sản từng ít được biết đến đã thu hút đông đảo du khách nhờ hiệu ứng lan tỏa của nghệ thuật kể chuyện bằng hình ảnh. Giá trị tạo ra vì thế không dừng ở một tác phẩm điện ảnh, mà còn lan tỏa sang nhiều lĩnh vực khác của đời sống.

Ở góc độ giáo dục, điện ảnh cũng đang bổ sung thêm một phương thức tiếp cận tri thức. Trong bối cảnh cách thức học tập và tiếp nhận thông tin ngày càng thay đổi, trải nghiệm trực quan bằng hình ảnh và cảm xúc có thể trở thành điểm khởi đầu để người học chủ động tìm hiểu sâu hơn về lịch sử, văn hóa và con người.

Điều đáng chú ý là giá trị của những tác phẩm khai thác đề tài lịch sử không nằm ở việc thay thế sách giáo khoa hay các công trình nghiên cứu. Thế mạnh của điện ảnh là tạo nên sự đồng cảm, từ đó khơi dậy nhu cầu tự học và khám phá. Khi cảm xúc được đánh thức, tri thức sẽ có cơ hội được tiếp nhận một cách tự nhiên hơn.

Tác phẩm "Đào, Phở và Piano".

Điện ảnh lịch sử Việt Nam: Từ những lát cắt quá khứ đến hơi thở của đời sống hôm nay

Trong nhiều năm, điện ảnh Việt Nam từng được biết đến nhiều hơn với các tác phẩm về đời sống đương đại, tâm lý - xã hội hay đề tài gia đình. Trong khi đó, lịch sử và di sản – dù là nguồn chất liệu phong phú của dân tộc – lại chưa được khai thác tương xứng trên màn ảnh. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân: yêu cầu cao về kinh phí, sự phức tạp trong nghiên cứu tư liệu, áp lực phục dựng bối cảnh và cả những kỳ vọng rất lớn của công chúng đối với các tác phẩm mang đề tài lịch sử.

Tuy nhiên, những năm gần đây, điện ảnh Việt Nam đang ghi nhận những chuyển động đáng chú ý. Sự xuất hiện liên tiếp của nhiều bộ phim khai thác các giai đoạn, sự kiện và nhân vật trong lịch sử dân tộc cho thấy các nhà làm phim đã bắt đầu nhìn lại kho tàng văn hóa, lịch sử như một nguồn chất liệu giàu tiềm năng cho sáng tạo nghệ thuật. Đây không chỉ là sự mở rộng về đề tài, mà còn phản ánh nỗ lực tìm kiếm những phương thức kể chuyện mới để đưa ký ức dân tộc đến gần hơn với đời sống hôm nay.

Nếu Đào, Phở và Piano tái hiện không khí Hà Nội trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến cuối năm 1946, khơi gợi tinh thần yêu nước và ý chí bảo vệ Thủ đô; Mưa Đỏ đưa người xem trở về 81 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thành cổ Quảng Trị mùa hè năm 1972 với những hy sinh của lớp lớp chiến sĩ; thì Hộ Linh Tráng Sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh lựa chọn khai thác một giai đoạn sớm hơn trong lịch sử dân tộc - buổi đầu xây dựng Nhà nước Đại Cồ Việt dưới triều Đinh. Ba bộ phim, ba giai đoạn khác nhau, nhưng cùng cho thấy lịch sử Việt Nam vẫn còn rất nhiều câu chuyện có thể được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh.

Điều đáng chú ý hơn là cách tiếp cận của các tác phẩm này. Thay vì chỉ tái hiện những sự kiện đã được biết đến, nhiều nhà làm phim lựa chọn đi sâu vào số phận con người, đời sống văn hóa và những chi tiết đời thường phía sau các dấu mốc lịch sử. Chính cách kể ấy giúp quá khứ hiện lên gần gũi hơn, để người xem không chỉ nhớ về một sự kiện, mà còn cảm nhận được tâm tư, khát vọng và những giá trị nhân văn đã làm nên chiều sâu của lịch sử dân tộc.

Ở góc độ này, lịch sử không còn hiện diện như một chuỗi mốc thời gian khô cứng, mà trở thành chất liệu của nghệ thuật kể chuyện. Những trang phục, kiến trúc, nghi lễ, phong tục, ngôn ngữ hay không gian văn hóa được phục dựng trên màn ảnh cũng góp phần mở rộng cách tiếp cận đối với di sản, giúp người xem hình dung rõ hơn về bối cảnh hình thành của mỗi thời kỳ trong tiến trình lịch sử.

Nhìn rộng hơn, sự trở lại của đề tài lịch sử cũng phản ánh một xu hướng tích cực trong quá trình phát triển công nghiệp văn hóa ở Việt Nam. Khi các nhà làm phim mạnh dạn khai thác những giai đoạn còn ít được thể hiện trên màn ảnh, không gian sáng tạo của điện ảnh được mở rộng, đồng thời góp phần làm phong phú hơn bức tranh văn hóa của quốc gia. Điều này cũng cho thấy lịch sử không chỉ là đối tượng của nghiên cứu hay giáo dục, mà còn có thể trở thành nguồn cảm hứng bền vững cho các ngành công nghiệp sáng tạo khi được tiếp cận bằng tư duy nghệ thuật nghiêm túc và tôn trọng các giá trị cốt lõi của dân tộc.

Poster phim Địa đạo Mặt trời trong bóng tối

Điện ảnh lịch sử cần nhiều hơn những nỗ lực đơn lẻ

Dù ghi nhận những chuyển động tích cực trong thời gian gần đây, điện ảnh lịch sử vẫn là một trong những dòng phim đòi hỏi nhiều nguồn lực và cũng đối diện không ít thách thức. Khác với nhiều thể loại khác, mỗi dự án đều cần quá trình chuẩn bị công phu, từ khảo cứu tư liệu, xây dựng kịch bản, phục dựng bối cảnh, thiết kế mỹ thuật, trang phục, đạo cụ cho đến sự tham gia của các nhà sử học và chuyên gia văn hóa trong suốt quá trình sản xuất.

Áp lực ấy không chỉ đến từ quy mô đầu tư mà còn từ trách nhiệm đối với lịch sử. Mỗi chi tiết xuất hiện trên màn ảnh đều có thể trở thành đối tượng được đối chiếu với tư liệu và nhận thức của xã hội. Vì vậy, việc cân bằng giữa tính xác thực và quyền sáng tạo nghệ thuật luôn là bài toán khó. Nếu quá lệ thuộc vào tư liệu, tác phẩm dễ trở nên khô cứng; ngược lại, nếu hư cấu vượt quá giới hạn, bộ phim có thể tạo ra những cách hiểu chưa đầy đủ về lịch sử và các giá trị văn hóa.

Ở góc độ phát triển công nghiệp văn hóa, thách thức không chỉ ở việc làm ra một bộ phim, mà còn ở khả năng xây dựng môi trường để dòng phim lịch sử phát triển bền vững. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, giới nghiên cứu, các cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và đội ngũ sáng tạo, từ khâu hình thành ý tưởng, sản xuất đến phát hành và lan tỏa tác phẩm.

Dung Nguyễn