Các màn trình diễn phục vụ du khách Tour Giải mã Hoàng Thành Thăng Long

Di sản - Mạch nguồn của sáng tạo 

Ít nơi nào hội tụ được chiều sâu lịch sử và mật độ di sản phong phú như Hà Nội. Hơn một nghìn năm Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội đã bền bỉ tích tụ và kết tinh những giá trị đặc sắc của văn hóa Việt Nam, tạo nên một không gian văn hóa vừa cổ kính, vừa năng động; vừa lưu giữ truyền thống, vừa không ngừng đổi mới để thích ứng với sự phát triển của thời đại.

Hà Nội hiện đang sở hữu 6.489 di tích lịch sử - văn hóa, 1.793 di sản văn hóa phi vật thể, khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, cùng hàng trăm bảo tàng, thư viện, không gian sáng tạo và các thiết chế văn hóa. Đó không chỉ là những con số thống kê, mà là minh chứng sinh động cho bề dày lịch sử và sức sống bền bỉ của một vùng đất "địa linh nhân kiệt"; đồng thời đó là kho tàng tài nguyên văn hóa đặc biệt quý giá mà không nhiều thủ đô trên thế giới có được. 

Hoạt cảnh giới thiệu về cuộc gặp gỡ cuối cùng của đồng chí Nguyễn Đức Cảnh và mẹ trong Tour đêm Hỏa Lò.

Nhận thức rõ giá trị to lớn của văn hóa và di sản, những năm gần đây, Đảng, Nhà nước và thành phố Hà Nội đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm tạo lập hành lang pháp lý và động lực phát triển mới: Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới; Nghị quyết số 02-NQ/TW về phát triển Thủ đô Hà Nội; Luật Thủ đô và các chương trình, kế hoạch của Thành ủy, UBND thành phố đã thể hiện một bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy: đưa văn hóa từ vị trí "đồng hành" trở thành một trong những động lực phát triển của đất nước và Thủ đô. 

Đó không chỉ là sự đổi mới về chính sách, mà sâu xa hơn là sự đổi mới về nhận thức. Văn hóa không còn được nhìn nhận chủ yếu như một lĩnh vực tiêu dùng ngân sách, mà từng bước trở thành nguồn lực tạo ra của cải vật chất và tinh thần; di sản không chỉ được bảo vệ để lưu giữ ký ức, mà còn được khơi dậy để tạo lập những giá trị mới, những sản phẩm mới, những thương hiệu mới, đóng góp ngày càng lớn cho sự phát triển kinh tế - xã hội.

Bước chuyển mạnh mẽ từ tư duy "bảo tồn để gìn giữ" sang "bảo tồn để phát triển"; từ việc xem di sản là điểm kết thúc của lịch sử sang coi di sản là điểm khởi đầu của sáng tạo. Vấn đề đặt ra không còn là câu hỏi "Chúng ta có gì?", mà là "Chúng ta sẽ làm gì với những giá trị ấy?". Đánh thức sức sống của di sản, khơi dậy khát vọng sáng tạo và chuyển hóa những giá trị ấy thành nguồn lực phát triển chính là con đường để Hà Nội tiếp tục khẳng định bản lĩnh của một Thủ đô ngàn năm văn hiến, đồng thời trở thành trung tâm sáng tạo, trung tâm công nghiệp văn hóa hàng đầu của cả nước và khu vực. 

Liên kết - Chìa khóa kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo 

Nếu di sản là nguồn lực cốt lõi thì liên kết chính là chìa khóa để chuyển hóa nguồn lực ấy thành sức mạnh phát triển. Trong nền kinh tế sáng tạo, giá trị không chỉ được tạo ra từ những nguồn lực riêng lẻ mà còn được hình thành từ sự kết nối giữa tri thức, công nghệ, văn hóa và thị trường. Càng liên kết chặt chẽ, giá trị văn hóa càng được nhân lên; càng cộng hưởng sâu rộng, sức cạnh tranh của công nghiệp văn hóa càng được khẳng định. Thực tiễn cho thấy, Hà Nội không thiếu di sản, không thiếu đội ngũ nghệ nhân, văn nghệ sĩ, nhà khoa học và lực lượng sáng tạo trẻ. Điều còn thiếu là một hệ sinh thái sáng tạo đủ mạnh để kết nối các chủ thể, rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm, từ giá trị văn hóa đến giá trị kinh tế. Không ít công trình nghiên cứu vẫn dừng ở báo cáo; nhiều làng nghề nổi tiếng chưa xây dựng được thương hiệu; nhiều di tích, bảo tàng chưa khai thác hiệu quả công nghệ số để nâng cao trải nghiệm của công chúng. Những "điểm nghẽn" ấy khiến nhiều giá trị văn hóa vẫn mới dừng ở tiềm năng, chưa thực sự trở thành nguồn lực phát triển. 

Tour thu hút rất nhiều du khách mỗi dịp cuối tuần đến Hoàng Thành Thăng Long

Muốn bứt phá, Hà Nội cần chuyển từ tư duy phát triển theo từng ngành, từng lĩnh vực sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo, trong đó di sản là nền tảng, con người là trung tâm, khoa học - công nghệ và chuyển đổi số là động lực, doanh nghiệp là cầu nối với thị trường, còn Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và môi trường phát triển. Chỉ khi các chủ thể cùng tham gia vào một chuỗi giá trị thống nhất, công nghiệp văn hóa mới có thể phát triển nhanh và bền vững. 

Cần nhìn nhận 13 ngành công nghiệp văn hóa không phải là những lĩnh vực phát triển riêng rẽ mà là những mắt xích của một hệ sinh thái thống nhất. Khi thiết kế sáng tạo đồng hành cùng làng nghề; khi điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, thời trang, quảng cáo và truyền thông cùng kể những câu chuyện về Hà Nội; khi du lịch văn hóa kết nối với di sản, ẩm thực, nghệ thuật trình diễn và công nghệ số, giá trị của từng ngành sẽ được cộng hưởng, tạo nên những sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh cao và mang đậm bản sắc Thăng Long - Hà Nội.

Sự kết hợp giữa sáng tạo đương đại và bản sắc văn hóa truyền thống đang tạo sức hút mới cho du lịch và hình ảnh Thủ đô.

Trong tiến trình đó, chuyển đổi số không chỉ là công cụ quản lý mà còn là phương thức mở rộng không gian sáng tạo. Số hóa di sản, phát triển bảo tàng số, bản đồ số di sản, triển lãm trực tuyến, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo và thực tế tăng cường sẽ giúp di sản vượt qua giới hạn của không gian và thời gian, tiếp cận đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Công nghệ không làm thay đổi giá trị nguyên gốc của di sản mà tạo thêm những phương thức mới để di sản được trải nghiệm, lan tỏa và tiếp tục sáng tạo.

Các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và sáng tạo đang góp phần định hình diện mạo mới cho kinh tế Thủ đô trong kỷ nguyên phát triển mới.

Bên cạnh việc đầu tư hạ tầng và công nghệ, Hà Nội rất cần hình thành những thiết chế mềm của hệ sinh thái sáng tạo - những không gian mở để kết nối tri thức, khơi nguồn ý tưởng và thúc đẩy hợp tác. Một mô hình đáng quan tâm là O Café - Time Talks do Trung tâm Nghiên cứu phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam đề xuất. Không chỉ là diễn đàn trao đổi học thuật, đây còn là một không gian gặp gỡ thường xuyên giữa các nhà quản lý, nhà khoa học, nghệ nhân, văn nghệ sĩ, doanh nhân, nhà đầu tư và lực lượng sáng tạo trẻ. Tại đó, các ý tưởng được chia sẻ, các sáng kiến được phản biện, các dự án được ươm tạo và các nguồn lực được kết nối. Mỗi cuộc đối thoại có thể mở ra một sáng kiến mới; mỗi sự hợp tác có thể tạo nên một sản phẩm văn hóa mới; và mỗi dự án thành công sẽ góp thêm một mắt xích cho hệ sinh thái sáng tạo của Thủ đô... Nói một cách khác, đây hoàn toàn có thể trở thành "vườn ươm ý tưởng sáng tạo", góp phần kết nối di sản với công nghệ, văn hóa với kinh tế, tri thức với thị trường và sáng tạo với phát triển. 

Tour Đêm Văn Miếu - Quốc Tử Giám là tour đêm thứ 4 của Hà Nội, sau Tour Đêm của Di tích Nhà tù Hỏa Lò, Hoàng thành Thăng Long và Bảo tàng Văn học Việt Nam

Tuy nhiên, công nghệ hay các mô hình kết nối chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được dẫn dắt bởi con người. Chính những nghệ nhân, văn nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nhân văn hóa, nhà khoa học và cộng đồng sáng tạo sẽ là lực lượng chuyển hóa tinh hoa truyền thống thành những sản phẩm văn hóa mới, vừa gìn giữ bản sắc, vừa đáp ứng nhu cầu của xã hội hiện đại.

Liên kết, vì thế, không chỉ là một phương thức phối hợp, mà là phương thức kiến tạo giá trị mới. Khi di sản được kết nối với tri thức, công nghệ, giáo dục, du lịch và thị trường; khi Nhà nước, doanh nghiệp, giới sáng tạo và cộng đồng cùng đồng hành trong một hệ sinh thái thống nhất, Hà Nội sẽ không chỉ bảo tồn được những giá trị nghìn năm văn hiến mà còn tạo dựng được một nền công nghiệp văn hóa hiện đại, giàu bản sắc và có sức cạnh tranh quốc tế. 

ThS Trương Minh Tiến 

Ủy viên Ban Chấp hành Hội Di sản Văn hóa Việt Nam

Chủ tịch Hiệp hội UNESCO thành phố Hà Nội