Tác phẩm "Thanh niên Thành đồng".
Suốt những năm tháng sống ở miền Bắc, Nguyễn Sáng vẫn luôn nhớ về quê hương, gia đình, nhớ người mẹ hiền vẫn ngóng đợi ông trở về. Nhưng khi đất nước thống nhất, Nguyễn Sáng trở về thì mẹ ông đã qua đời. Những năm tháng kháng chiến, không thể trở về quê hương nhưng ông vẫn luôn hướng về nơi ấy, những phong trào đấu tranh của quân dân miền Nam vẫn luôn làm ông xúc động, thôi thúc ông làm tác phẩm, nhưng điều kiện dựng tác phẩm lúc đó thật khó khăn. Vì vậy bức tranh Thanh niên thành đồng mãi đến năm 1978 mới hoàn thành và là một trong những tác phẩm rất giá trị của Nguyễn Sáng.
Thanh niên thành đồng là một trong những tác phẩm lớn, chất liệu sơn mài được hoàn thành năm 1978 (kích thước 130 x 240).
Bức tranh phản ánh cuộc đấu tranh của học sinh, sinh viên Sài Gòn chống Mỹ trong những năm 60 của thế kỷ XX. Tại các đô thị ở miền Nam, những năm 60 phong trào đấu tranh chống xâm lược đã diễn ra rất mạnh mẽ, học sinh, sinh viên xuống đường biểu tình phản đối cuộc chiến tranh xâm lược, phản đối sự có mặt của những binh lính Mỹ tại Việt Nam. Những sinh viên, thanh niên trí thức đã hô vang những khẩu hiệu “Đả đảo đế quốc Mỹ”, “Đế quốc Mỹ hãy cút khỏi Việt Nam”… và hát vang những bài ca yêu nước, kêu gọi đình chiến, kêu gọi hòa bình của các nhạc sĩ như Trịnh Công Sơn, Tôn Thất Lập, Trần Long Ẩn, Nguyễn Văn Hiên… Phong trào diễn ra mạnh mẽ nhất là ở Sài Gòn - thủ phủ của chính quyền Sài Gòn. Vào thời điểm đó Nguyễn Sáng đang sống ở Hà Nội.
Theo họa sĩ Quách Phong và nhiều họa sĩ khác từng lui tới với Nguyễn Sáng trong thời gian ông sống ở Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết: Ý tưởng sáng tác về đề tài này Nguyễn Sáng đã nung nấu từ năm 1967 khi phong trào đấu tranh của học sinh sinh viên sôi động nhất tại Sài Gòn, ông cũng thể hiện bằng các phác thảo, nhưng mãi đến năm 1978 ông mới hoàn thành. Vì vậy ở trên góc trên-bên trái của bức tranh Nguyễn Sáng đề Hnội- Sgòn, 1967-78 bên cạnh chữ ký của mình.
Bút tích của tác giả về thời gian sáng tác "Thanh niên Thành đồng".
Năm 1978 trong một lần gặp Nguyễn Sáng, họa sĩ Quách Phong có nói:
- Anh là một họa sĩ nổi tiếng người Nam Bộ mà sao anh chưa vẽ gì về Nam Bộ?
Nguyễn Sáng nói:
- Ý tưởng thì có nhưng chưa làm được.
Họa sĩ Quách Phong đã đề nghị ông vẽ và ông đã đồng ý. Biết hoàn cảnh của Nguyễn Sáng rất khó khăn nên họa sĩ Quách Phong, với tư cách là Thư ký Hội Mỹ thuật Thành phố đã động viên và lấy tiền riêng để mua biếu Nguyễn Sáng vóc, họa sĩ Xuân Việt và một số anh em khác cũng giúp ông những vật liệu khác cho bức tranh… Nguyễn Sáng đã hoàn thành tác phẩm ngay trong năm 1978. Khi ông thực hiện tranh này thỉnh thoảng họa sĩ Quách Phong và những anh em khác ghé chơi, đôi lúc cùng nhâm nhi ly rượu đế, chuyện trò tâm sự. Dù là họa sĩ lớn nhưng Nguyễn Sáng luôn đề nghị bạn bè, học trò góp ý cho tác phẩm này. Có người cũng sợ không dám nói, mà chỉ thán phục, có người cũng sẵn sàng nói suy nghĩ của mình. Nguyễn Sáng là vậy: khiêm tốn, mộc mạc, gần gũi với mọi người.
Tác phẩm đã được tác giả chuyển nhượng cho Bảo tàng Cách mạng tại Thành phố Hồ Chí Minh (nay là Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh) ngày 01 tháng 12 năm 1980 với tên gọi “Thanh niên thành đồng”, giá chuyển nhượng là 2.000 đồng (hai ngàn đồng). Bức tranh cũng đã được Hội Mỹ thuật Việt Nam mượn đi triển lãm tại Cộng hòa Dân chủ Đức và đã được trưng bày tại triển lãm cá nhân Nguyễn Sáng năm 1984 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Để phát huy giá trị một tác phẩm quý của hội họa đương đại Việt Nam, bức tranh đã được chuyển giao từ Bảo tàng TP. Hồ Chí Minh sang Bảo tàng Mỹ thuật thành phố theo quyết định số 1896 của Giám đốc Sở Văn hóa và Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh ký ngày 16/8/2004.
Bố cục các nhóm nhân vật trên tác phẩm.
Bức tranh mô tả cuộc đấu tranh của một đám đông thanh niên Việt Nam với nhóm lính Mỹ. Bên bìa trái là hai lính Mỹ đứng quay lưng ra phía người xem, chân mang giày cao cổ, tay lăm lăm khẩu súng, mũi súng chĩa về phía đám đông những người đấu tranh, quanh lưng đeo những bao đạn, đầu đội mũ sắt, tướng cao lớn. Đối diện là một nhóm rất đông những thanh niên nam, nữ tạo thành một khối vững chắc như bức tường thành. Chỉ những người đứng hàng đầu là thấy rõ nguyên người, phía sau là những khuôn mặt, tất cả đều hướng về phía 2 lính Mỹ với ánh mắt cương nghị, lòng quyết tâm cao độ. Nhân vật nổi bật nhất là người thanh niên - đứng đối mặt với tên lính Mỹ, gương mặt như đanh lại, cương quyết với ánh mắt căm thù, hai tay đang như phanh ngực áo, hai chân đứng dang rộng trong tư thế vững chắc, cân đối, sẵn sàng và như đang thách thức kẻ đối diện. Những thanh niên còn lại và cô gái bên góc phải đều có thái độ cương quyết, hai tay nắm chặt. Như để nhấn mạnh thêm tinh thần đấu tranh bất khuất của nhóm thanh niên, trên mép trên tranh Nguyễn Sáng còn đề thêm hai từ bằng tiếng Anh “Go home” và một từ tiếng Việt “Cút”. Đó là những khẩu hiệu quen thuộc của phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên Sài Gòn những năm 60 của thế kỷ XX.
Tác phẩm hiện được trưng bày và bảo quản tại Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh.
Lối vẽ trong tranh này rất đặc trưng của Nguyễn Sáng: dùng những mảng bẹt, ít màu, lối vẽ phóng khoáng, dùng đường viền đậm, hình thể được giản lược, cô đọng nhưng thể hiện được thần thái - cái mà ông quan tâm nhất. Kỹ thuật sơn mài điêu luyện, mài không sâu như Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn … những vẫn toát lên cái vẻ đẹp của chất liệu truyền thống này.
Với tất cả những giá trị của nó, tác phẩm Thanh niên thành đồng đã được công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25 tháng 12 năm 2017. Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh đã trân trọng dành riêng một phòng trang trọng để trưng bày tác phẩm này cùng với hai tác phẩm khác của họa sĩ Nguyễn Sáng tại tầng 2, tòa nhà số 1 của Bảo tàng.
Nhóm nhân vật thanh niên nam, nữ tham gia cuộc đấu tranh được tạo thành một khối vững chắc như tường thành.
Nguyễn Sáng là một trong những họa sĩ kết hợp nhuần nhuyễn truyền thống Á Đông và kỹ thuật hội họa phương Tây để tìm ra một phong cách đặc trưng riêng cho mình. Nói đến Nguyễn Sáng là nói đến một họa sĩ có tài năng về bố cục, tranh của ông mỗi bức một vẻ, các bố cục luôn hợp lý và đầy chất sáng tạo, không bao giờ lặp lại, và luôn điêu luyện với mọi chất liệu. Nét nổi bật trong các tác phẩm của ông là tính nhân văn sâu sắc, nó được thể hiện trong tất cả các đề tài về phong cảnh, sinh hoạt, đề tài chiến tranh, chân dung hay tranh về các con vật.
Tài liệu tham khảo
https://dsvh.gov.vn/bao-vat-quoc-gia-1758
TS Mã Thanh Cao
Nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh