Khởi đầu làng được biết đến với cái tên Làng Nhà sàn Dân tộc Sinh thái Thái Hải là một điểm đến thuộc khu bảo tồn rộng tới 25ha với 30 ngôi nhà sàn cổ kính có tuổi đời hàng trăm năm, được phục dựng từ khu ATK Định Hóa Thái Nguyên để giữ nguyên vẹn nét văn hóa truyền thống của người Tày, Nùng. Khoảng năm 2014, một số người đưa nhau đến bản làng vãn cảnh. Họ đưa tiền bảo cư dân địa phương nấu giúp mâm cơm, cho nghỉ nhờ. Họ bảo ở đây có khung cảnh thanh tịnh, nhiều món ăn truyền thống ngon miệng nên tự truyền miệng, bảo nhau về thăm ngày càng đông đúc. Các dịch vụ của bản làng chủ yếu là ẩm thực và trải nghiệm cuộc sống cũng dần được định hình theo yêu cầu của du khách. Từ đó, bản làng chính thức bắt tay vào làm du lịch và tính đến nay đã có du khách của hơn 40 quốc gia trên thế giới về đây tham quan, trải nghiệm.
Tại khu bảo tồn, các nhà sàn truyền thống được bố trí xen kẽ giữa những khu rừng bản địa không chỉ là nơi sinh sống của các gia đình dân tộc mà còn là điểm lưu trú cho du khách ghé thăm với sức chứa đến 500 người. Mỗi nhà sàn tại Thái Hải đều có một vai trò đặc biệt. “Nhà thuốc” chuyên lưu giữ và cung cấp thuốc Nam gia truyền, “Nhà rượu” bảo tồn và sản xuất rượu dân tộc, “Nhà đan lát” làm các sản phẩm tre nứa thủ công còn “Nhà bảo tồn văn hóa hát Then” được xem là linh hồn của bản làng, nơi gìn giữ các giá trị tinh thần quan trọng. Các dịch vụ tiện nghi tại đây bao gồm các khu vực lưu trú, khu ẩm thực, khu vui chơi giải trí và không gian tổ chức sự kiện. Các ngôi nhà sàn này được xây dựng đơn giản nhưng tinh tế, sử dụng các vật liệu tự nhiên như gỗ, tre, nứa, mang lại cảm giác mộc mạc và gần gũi. Tại những ngôi nhà sàn cổ, các vật dụng truyền thống như cối xay thóc, cối giã gạo bằng nước, mâm gỗ, rổ rá tre nứa đều được bảo tồn nguyên vẹn. Ẩm thực tại Thái Hải là một phần không thể thiếu trong hành trình trải nghiệm văn hóa. Tại đây du khách sẽ được thưởng thức hơn 100 món ăn truyền thống của người Tày, nổi bật là khâu nhục, lợn quay nguyên con, thịt trâu nướng, thịt trâu xào mẻ cùng nhiều món đặc sản khác như xôi ngũ sắc, nộm hoa chuối rừng, cá chép om mẻ hay cá nướng than hoa. Đặc biệt, còn có thể thưởng thức chè xanh được chế biến theo phương pháp truyền thống và rượu nếp cái men lá đặc sản của người dân tộc.

Người dân làng Thái Hải gìn giữ và phát triển nhiều sản phẩm nông nghiệp truyền thống như thuốc Nam 
gia truyền, chè, rượu dân tộc... và các sản phẩm thủ công. Ảnh: Lê Nga

Người dân trong Khu bảo tồn Làng Nhà sàn Dân tộc Sinh thái Thái Hải giao tiếp bằng tiếng dân tộc và thường xuyên luyện tập và truyền dạy nghệ thuật hát Then, đàn Tính. Các nghi lễ tín ngưỡng như lễ hội Lồng Tồng, lễ mừng thọ, cúng mụ hay thờ cúng tổ tiên được duy trì, phản ánh nét đẹp tâm linh và truyền thống gia đình. Cuộc sống ở làng văn hóa Thái Hải bắt đầu từ 5 giờ sáng mỗi ngày, khi tiếng mõ báo hiệu vang lên khắp bản làng. Các gia đình dần thức giấc: đàn ông thổi lửa, chuẩn bị bếp núc, mài dao cho công việc lao động. Trong khi các bà, các cô ra giếng múc nước, đun nước pha trà thơm nóng. Sau bữa sáng chung, mỗi người tỏa đi làm việc của mình, từ trồng rau, chăn nuôi, lấy củi, đánh bắt cá, chế biến chè xanh, nấu rượu cho đến đón tiếp khách du lịch. Trong những ngày đặc biệt như mùng một, ngày rằm, Tết cơm mới hay đầu năm, các nghi thức truyền thống được thực hiện nhằm tô đậm nét văn hóa dân tộc. Cùng đó là trang phục truyền thống được bà con mặc, mang mỗi ngày. Rồi thuốc Nam chữa bệnh, bồi bổ sức khỏe và các loại ẩm thực như: bánh chưng, bánh gai, chè lam, thịt treo gác bếp và rượu men lá chưng cất theo phương pháp truyền thống.
Điểm đặc biệt ở Thái Hải là mọi hoạt động sản xuất và sinh hoạt đều hướng tới sự bền vững, bảo vệ môi trường và đảm bảo nguồn thực phẩm sạch. Toàn bộ thu nhập từ sản xuất, bán sản phẩm hay dịch vụ du lịch đều được nộp vào quỹ chung của làng, từ đó phục vụ các nhu cầu thiết yếu của từng gia đình như y tế, học hành, kể cả việc học đại học hay du học. Trưởng làng sẽ là người chịu trách nhiệm quản lý quỹ và quyết định mọi công việc quan trọng của cộng đồng. Bên cạnh đó, khi đến Làng văn hóa Thái Hải, du khách sẽ được tham gia vào các hoạt động trải nghiệm thực tế như trồng rau, chăm sóc cây cối hay tham gia vào các công việc sản xuất hằng ngày của người dân bản địa như chăn nuôi, chế biến thực phẩm. Ngoài ra, tại làng cũng có các hoạt động văn hóa truyền thống như múa chày, chơi đàn Tính, hay hát Then – một nghệ thuật âm nhạc đặc trưng của người Tày diễn ra thu hút sự chú ý và tham gia của du khách đến với ngôi làng văn hóa này. Không đơn thuần là một điểm du lịch sinh thái cộng đồng, Bản làng còn tạo dấu ấn với du khách bởi mô hình sinh sống đặc biệt. Gần 200 nhân khẩu coi nhau như một đại gia đình, cùng ăn, cùng ở, cùng lao động và cùng chung một “túi tiền”. Trong không gian ấy, các giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ, thực hành mỗi ngày, trở thành nền tảng cho một cộng đồng bền chặt và khác biệt. 
Những năm gần đây, bên cạnh việc bảo tồn các giá trị truyền thống và duy trì dịch vụ hiện có, Bản làng Thái Hải đã không ngừng đổi mới, nâng cấp và đa dạng hóa sản phẩm du lịch. Từng nếp nhà sàn, từng phong tục sinh hoạt, làn điệu dân ca… vẫn hiện diện trong đời sống thường nhật, nhưng được lồng ghép khéo léo vào các hoạt động trải nghiệm để du khách có thể “sống cùng” thay vì chỉ “xem”. Tại đây, du khách có thể bắt gặp Sảnh Hạnh Phúc - nơi phục vụ ẩm thực view hồ, nơi du khách có thể cảm nhận trọn vẹn hương vị đặc sản địa phương trong khung cảnh yên bình. Bên cạnh đó, sảnh Yêu Thương, không gian dành cho đồ uống và thư giãn, được thiết kế hài hòa, trở thành điểm dừng chân nhẹ nhàng, tinh tế. Một điểm nhấn đáng chú ý là việc phục hồi và tái hiện “Chợ Bản”, nét văn hóa đặc trưng trong đời sống cộng đồng. Không chỉ đơn thuần là nơi trao đổi hàng hóa, chợ bản còn là không gian giao lưu, gặp gỡ và chia sẻ. Việc đưa hoạt động này vào chương trình tham quan giúp du khách hiểu sâu hơn về đời sống văn hóa, đồng thời tạo nên trải nghiệm chân thực, sinh động. Song song với đó, các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, vật lý trị liệu theo y học cổ truyền cũng được nâng cấp, đáp ứng nhu cầu nghỉ dưỡng ngày càng cao. Trong không gian yên tĩnh, gần gũi thiên nhiên, du khách có thể tìm lại sự cân bằng cả về thể chất lẫn tinh thần. Giờ đây, đối với du khách thì làng nhà sàn, làng sinh thái Thái Hải lại được gọi thêm với cái tên “ngôi làng hạnh phúc”. Tại đây, hạnh phúc được đo bằng sự hài lòng trong đời sống, bằng sự gắn bó giữa con người với con người và với thiên nhiên. Khi bước chân vào bản làng, du khách không chỉ trải nghiệm dịch vụ du lịch hay khám phá văn hóa, mà còn cảm nhận được một nhịp sống khác, chậm rãi hơn, giản dị hơn, nơi con người sống với nhau bằng sự sẻ chia và chân thành. Trong bối cảnh cuộc sống hiện đại với nhiều áp lực, hành trình đến với Bản làng Thái Hải mang đến một khoảng lặng đáng quý. Ở đó, mỗi người có thể tạm gác lại những lo toan, để nhận ra rằng hạnh phúc đôi khi đến từ những điều rất giản đơn, một bữa cơm chung, một không gian sống hài hòa hay cảm giác được thuộc về một cộng đồng.

ThS Dương Mai Huyền
Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội