Theo các truyền thuyết cổ phương Đông, Long Mã gắn với một trong những khoảnh khắc khai sinh quan trọng nhất của tư duy triết học Á Đông. Tương truyền, Long Mã xuất hiện từ sông Hoàng Hà, trên lưng mang Hà đồ – đồ hình vũ trụ, trao cho Phục Hy những ký hiệu đầu tiên để hình thành bát quái và Kinh Dịch. Từ đây, Long Mã được xem như linh vật của thiên thư, biểu tượng của trí tuệ trời ban, của trật tự vũ trụ và sự vận hành hài hòa giữa trời - đất - con người. Khác với nhiều linh vật mang tính bảo hộ hay trấn áp, Long Mã gắn với sự khai mở, giác ngộ và minh triết, mở đường cho một thời đại mới được kiến tạo trên nền tảng tri thức.

Khi dòng chảy văn hóa ấy lan tỏa và tiếp biến vào Việt Nam, Long Mã không tồn tại như một hình ảnh vay mượn đơn thuần, mà được bản địa hóa sâu sắc, hòa nhập với tư duy âm dương - ngũ hành và quan niệm nhân sinh của người Việt. Trong bối cảnh đó, Huế - trung tâm chính trị, văn hóa và tư tưởng của đất nước suốt hàng thế kỷ - đã tiếp nhận và phát triển hình tượng Long Mã theo cách rất riêng, vừa trang trọng, chuẩn mực, vừa mềm mại, hài hòa với cảnh quan và đời sống.

Về tạo hình, Long Mã là sự kết hợp độc đáo giữa rồng và ngựa. Thân hình ngựa khỏe khoắn, tượng trưng cho sức bền, sự dẻo dai và khả năng vận hành không ngừng, trong khi đầu rồng, vảy rồng, mây nước bao quanh lại biểu trưng cho linh khí, trí tuệ và mối liên thông với cõi trời. Sự kết hợp độc đáo giữa rồng (bay lên, theo trục tung) và ngựa (chạy ngang, theo trục hoành) khiến Long Mã còn được xem là sự biểu hiện chí khí, tinh thần “tung hoành ngang dọc” của người quân tử. Long Mã thường được thể hiện trong trạng thái chuyển động: phi nước đại trên sóng nước, vươn mình giữa mây trời hoặc tiến về phía trước với khí thế mạnh mẽ nhưng không dữ dội. Chính sự kết hợp giữa động và tĩnh, giữa sức mạnh trần thế và linh khí siêu nhiên ấy đã làm nên một linh vật mang tinh thần khai mở, dẫn dắt và phụng sự, khác biệt rõ rệt với hình ảnh rồng mang tính đế quyền tuyệt đối.

Long mã trên bình phong ở một ngôi đình vùng Vỹ Dạ

Ở Huế, Long Mã xuất hiện với mật độ dày đặc và rất đặc trưng, đặc biệt trên các bình phong - một yếu tố quan trọng trong kiến trúc truyền thống và phong thủy cung đình. Bình phong không chỉ là cấu kiện kiến trúc có chức năng che chắn, mà còn được xem như “tấm lọc” sinh khí, điều hòa các dòng năng lượng giữa không gian bên trong và bên ngoài. Việc lựa chọn linh vật để trang trí bình phong vì thế mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, phản ánh quan niệm sống, thẩm mỹ và triết lý của gia chủ cũng như của cả một nền văn hóa. Linh vật đặt trên bình phong phải mang ý nghĩa trấn - dẫn - khai: trấn tà khí, dẫn cát khí, khai thông vận hội. Và Long Mã chính là linh vật phù hợp nhất.

Trong hệ thống linh vật, Long Mã được người Huế đặc biệt ưa chuộng bởi tính chất ôn hòa và minh triết. Nếu rồng biểu trưng cho quyền lực tối thượng, dễ tạo cảm giác nặng về uy quyền; nếu phượng gắn với phú quý, cao sang thì Long Mã lại đại diện cho trí tuệ, điềm lành, sự hanh thông và vận hành bền bỉ theo thời gian. Đặt Long Mã trên bình phong là gửi gắm mong muốn về một cuộc sống thuận hòa, một gia đạo yên ổn, một con đường tiến thân dựa trên tri thức và đạo lý hơn là sức mạnh cưỡng bức.

Long mã trên bình phong tại lăng Vua Tự Đức

Không chỉ trong hoàng cung, lăng tẩm, Long Mã còn xuất hiện phổ biến trên các tấm bình phong ở nhà rường, nhà vườn Huế - những không gian sống mang đậm triết lý “thiên nhân hợp nhất”. Ở đó, Long Mã thường được thể hiện trong bố cục hài hòa với núi non, sông nước, mây trời, phản ánh một thế giới quan coi con người là một phần của tự nhiên, sống thuận theo quy luật vận hành của đất trời. Sự hiện diện của Long Mã trong không gian ấy cho thấy người Huế không chỉ quan tâm đến vẻ đẹp hình thức, mà còn đặt nặng chiều sâu tinh thần và giá trị biểu tượng.

Trong một số nghiên cứu về hệ thống linh vật cung đình và dân gian Huế, tôi từng nhấn mạnh rằng tư duy biểu tượng của Huế không bị đóng khung trong một bộ tứ linh cứng nhắc. Bên cạnh long, lân, quy, phụng, Huế còn dành vị trí đáng kể cho những linh vật mang tính minh triết và điều hòa như Long Mã, hổ hay hạc. Điều này phản ánh một lựa chọn mang tính văn hóa: Huế đề cao trí tuệ, sự cân bằng và bền vững lâu dài hơn là phô trương quyền lực hay sức mạnh thị uy.

Chính từ nền tảng tư duy ấy, việc lựa chọn Long Mã làm linh vật biểu trưng cho Festival Huế là một quyết định mang nhiều tầng ý nghĩa. Festival Huế, từ khi hình thành đến nay, không chỉ là một chuỗi sự kiện lễ hội, mà là không gian đối thoại văn hóa, nơi quá khứ và hiện tại gặp gỡ, nơi truyền thống được làm mới bằng tinh thần sáng tạo đương đại. Long Mã, với hình ảnh linh vật mang thiên thư cổ xưa nhưng luôn trong trạng thái vận động, trở thành biểu tượng phù hợp cho tinh thần ấy.

Long Mã không đại diện cho quyền uy áp chế, cũng không mang tính đối kháng. Ngược lại, đó là hình ảnh của sự dẫn dắt, khai mở và kết nối. Trong bối cảnh Huế bước vào một giai đoạn phát triển mới, trở thành thành phố trực thuộc Trung ương và lựa chọn con đường phát triển dựa trên nền tảng văn hóa - di sản, Long Mã gửi đi một thông điệp rõ ràng: Phát triển bằng trí tuệ, bằng sự hài hòa với thiên nhiên, bằng đối thoại và sáng tạo, chứ không bằng sự phá vỡ hay đối đầu.

Bài và ảnh: PHAN NỮ YÊN CHI