Lầu Bát giác ở Hành cung Thiên Trường - di sản kiến trúc đặc sắc thời Trần

Toàn cảnh hố khai quật phát hiện hai cụm hố móng cột hình bát giác. Ảnh: TS. Trần Anh Dũng

1. Vị trí và bối cảnh phát hiện

Dấu tích hố móng cột của hai lầu bát giác được tìm thấy trong đợt khai quật tại cánh đồng Nội Cung, phía sau khu vườn ươm của đền Trần hiện nay. Hai công trình này được xác định thuộc lớp kiến trúc thứ hai trong tầng văn hóa thời Trần tại khu vực trung tâm hành cung Thiên Trường. 

Về địa tầng, các hố móng cột này nằm đè trực tiếp, ngay trên hố móng cột của lớp kiến trúc sớm hơn (lớp thứ nhất, có niên đại trước năm 1231). Điều này chứng tỏ lầu bát giác là kết quả của một đợt quy hoạch và mở rộng quy mô hành cung Thiên Trường vào giai đoạn từ sau năm 1231 đến năm 1239.

Kích thước cụ thể của hai cụm hố móng cột hình bát giác.

2. Đặc điểm mặt bằng và kết cấu hố móng cột

Điểm độc đáo nhất của phát hiện này chính là bố cục các hố móng cột theo hình bát giác “độc nhất vô nhị”, chưa từng xuất hiện trong bất kỳ di tích thời Trần nào khác đã được khai quật, nghiên cứu từ trước đến nay. 

Hai kiến trúc bát giác được dựng đối xứng nhau qua trục Đông - Tây. Mỗi kiến trúc gồm 13 hố móng cột, xếp thành 3 lớp đồng tâm: Lớp ngoài cùng gồm 08 hố móng cột tạo thành hình bát giác đều, định hình diện mạo chính của công trình. Lớp thứ hai chỉ có 04 hố móng cột xếp thành hình vuông. Lớp trung tâm là 01 hố móng cột nằm chính giữa.

Kích thước: Kiến trúc phía Đông: Lòng lầu rộng 4m, mỗi cạnh bát giác dài 1,67m, tổng diện tích mặt bằng khoảng 14,59m². Kiến trúc phía Tây: Lòng lầu rộng 3,8m, mỗi cạnh bát giác dài 1,57m, diện tích mặt bằng khoảng 12,87m². Tâm hai lầu bát giác cách nhau 7,92m.

Căn cứ vào cấu trúc hố móng cột đặc biệt này, chúng tôi đưa ra giả thiết về một mô hình lầu bát giác với cột trung tâm xuyên suốt từ nền tới đỉnh mái. Tám cột ngoài cùng cũng vươn thẳng lên đỡ bộ mái. Bốn cột của lớp thứ hai đóng vai trò nâng đỡ hệ sàn gỗ. Giải pháp kiến trúc đồng tâm này không chỉ giúp tối ưu hóa diện tích lòng lầu, tạo ra một không gian thưởng ngoạn khoáng đạt, thông thoáng, mà còn gợi mở về một diện mạo lầu cao đầy ấn tượng. 

Phục dựng lầu bát giác theo dấu tích hố móng cột.

3. Kỹ thuật xây dựng và vật liệu

Các hố móng cột được đào sâu từ -0,93m đến -1m và gia cố bằng phương pháp đầm lèn nhiều lớp. Móng cột dày nhất còn lại 07 lớp vật liệu trộn lẫn đất sét dẻo đầm chặt. Biên hố móng thẳng, còn khá rõ nét, góc vuông hoặc gần vuông, đáy hình lòng chảo.

Vật liệu gia cố chủ yếu là mảnh sành, ngói (ngói sen, ngói mũi nhọn), gốm men và bao nung trộn với đất sét dẻo. Đặc biệt, đáy móng thường được đầm bằng các mảnh sành to, ken dày đặc để tạo lớp nền vững chắc trên vùng đất vốn thấp trũng, chịu lực yếu. Giữa các lớp vật liệu gia cố là những lớp đất sét mịn, thuần, được đầm rất kỹ.

Chi tiết các lớp gia cố trong một hố móng cột.

4. Ý nghĩa và giá trị lịch sử - văn hóa

Sự hiện diện của lầu bát giác không chỉ mang ý nghĩa về mặt kiến trúc mà còn khẳng định vị thế kinh đô của Thiên Trường.

Tính độc đáo và sáng tạo: Tại khu di tích Hoàng thành Thăng Long đã phát hiện được dấu tích của dạng kiến trúc hình bát giác thời Lý nhưng bố cục các hố móng cột khác biệt và kích thước lớn (diện tích mặt nền lên tới 324 m2), nên chắc chắn có công năng khác. Cùng dạng kiến trúc lầu thưởng ngoạn, Hoàng thành Thăng Long thời Lý có các lầu lục giác (cũng được dựng bên bờ một dòng chảy cổ). 

Các lầu bát giác tại Thiên Trường mang tính địa phương và đặc trưng nghệ thuật thời Trần rõ nét. Việc phát hiện thêm bồn trồng hoa hình bát giác gần khu vực này càng củng cố tính thống nhất trong phong cách trang trí và quy hoạch không gian cảnh quan tại đây. Xuất thân dân chài, nhà Trần đã xây dựng các công trình kiến trúc hài hòa với hệ thống sông ngòi, ao hồ bao quanh hành cung (đặc biệt là sông Vinh).

Biểu tượng của quyền lực hoàng gia: Lầu bát giác thường gắn liền với các hoạt động giải trí cao cấp, thưởng rượu, thưởng trà, làm thơ, nghe nhã nhạc của các vương tôn quý tộc. Đã có đến hai vị Vua Trần làm thơ ở Hành cung Thiên Trường. Vị Vua thứ hai của triều Trần là Trần Thánh Tông có bài Hạnh Thiên Trường hành cung (Chơi hành cung Thiên Trường). Vua Trần Nhân Tông thì có bài: Thiên Trường vãn vọng (Buổi chiều đứng ở phủ Thiên Trường trông ra). Phải chăng các Ngài đã tức cảnh khi nhàn nhã thưởng rượu, thưởng trà ở chính các lầu bát giác này?

Dấu tích lầu lục giác thời Lý và dấu tích bồn hoa bát giác thời Trần. Bản vẽ: Kiến trúc dạng bát giác thời Lý ở Hoàng thành Thăng Long (Nguồn Internet).

Giá trị nghiên cứu: Đây là tư liệu vật chất quý giá giúp các nhà khoa học hình dung diện mạo hệ thống cung điện, lầu gác nhà Trần. Nó minh chứng cho tính kế thừa kiến trúc cung đình thời Lý nhưng đồng thời cho thấy những đột phá, sáng tạo mới của thời Trần.

Có thể thấy rằng, hệ thống lầu bát giác tại hành cung Thiên Trường không chỉ là những tàn tích vật chất đơn thuần mà còn là một “viên ngọc quý” kết tinh trí tuệ và tài năng của người Việt ở các thế kỷ XIII - XIV. 

Việc xác định vị trí các kiến trúc này đóng vai trò quan trọng trong việc nhận diện phương thức tổ chức và quy hoạch tổng thể không gian khu vực trung tâm hành cung Thiên Trường, đồng thời cung cấp tư liệu đối sánh quan trọng cho các nghiên cứu về kinh đô Thăng Long và các hệ thống hành cung thời Trần khác.

Dưới góc độ khảo cổ học cảnh quan, vị trí của lầu bát giác phản ánh một tư duy quy hoạch tinh tế, nơi công năng sử dụng và thẩm mỹ cung đình thanh cao được hòa quyện với môi trường tự nhiên. Về kỹ thuật, công trình minh chứng cho sự tính toán khoa học, hợp lý trong việc xử lý nền móng trên địa tầng đất yếu. Đặc biệt, sự xuất hiện của cặp kiến trúc bát giác tại khu vực Nội Cung là biểu chỉ xác thực khẳng định tính vương quyền nghiêm cẩn của cả khu di tích. Đây chính là những bằng chứng vật chất quan trọng nhất để khẳng định vị thế của Thiên Trường trong tư cách là kinh đô thứ hai của Vương triều Trần. 

Tiếp nối các lầu Lục giác thời Lý ở Hoàng thành Thăng Long, các lầu bát giác thời Trần ở hành cung Thiên Trường khẳng định về một dạng kiến trúc hoàng gia của Đại Việt.

TS Nguyễn Đức Bình 

( Viện Khảo cổ học )