Gìn giữ hàng trăm nếp nhà sản
Hành trình từ TP Vinh đi theo Quốc lộ 48 hơn 150km, vượt cánh đồng Tả Chum, qua con bê tông rộng rãi, thoáng đạt, chúng tôi như lạc vào một không gian văn hóa cô xưa với hàng trăm ngôi nhà sàn gỗ cổ san sát của đồng bào dân tộc Thái ở bản Hoa Tiến. Ông Sầm Văn Duẩn, Trưởng bản Hoa Tiến hồ hởi khoe: "Bản vẫn lưu giữ được những net văn hóa cổ xưa đến nay quả thật rất đáng tự hào. Tôi lớn lên đã thấy bản làng như thế này rồi, chẳng ai dặn dò ai, con chấu cứ thế tự phát huy truyền thống văn hóa của cha ông, lưu giữ lại những gì là bản sắc của dân tộc mình. Nhà sàn cổ ở làng chúng tôi đặc trưng nhất, hiếm nơi nào còn lưu giữ được".
Khi biết chúng tôi lặn lội từ nơi xa đến tìm hiểu văn hóa của làng mình, ông Trưởng bản hăng say kể, ngôi làng này có từ bao giờ cũng chẳng ai biết, ngay cả những cụ cao niên của làng, chỉ biết rằng, khi lớn lên, mọi thứ như bây giờ và đên nay mọi sự đổi thay cũng không đáng kể. "Trước đây nghe ông cha kể lại, làng còn nghèo nhưng tinh thần đoàn kết của đồng bào thì lớn lắm.
Gia đình nào có nhu cầu làm nhà, dân bản, anh em họ hàng tập trung lại, vào rừng đốn gỗ, kéo về và dựng nhà giúp, tập trung sức lực trên dưới tháng trời là ngôi nhà sàn cổ to tướng được dựng lên kiên cố. Xưa kia, nhà sàn được dựng lên để tránh thú dữ, con rắn, con rết trong rừng.
Lâu rồi thành quen, đến nay, nếp nhà sàn được coi như nét đặc trưng cơ bản nhất của người Thái miền Tây xứ Nghệ".
Nhà sàn của người Thái làm rất tốn gỗ, những cây gỗ tốt nhất, to nhất được dùng để làm cột. Cột nhà phải to và chắc rồi được chôn xuống dưới đất rất sâu mới chống chọi được với thời tiết khắc nghiệt, đặc biệt là gió lốc vào mùa mưa. Và, cột nhà chôn xuống đất là nét đặc trưng để phân biệt nhà sàn cổ và nhà sàn thời nay.
"Nhà tôi làm từ năm 1984, tất cả đều làm bằng gỗ táu từ mấy chục năm trước mà ông nội tôi để lại, dù đã 35 năm nhưng do kết cấu hoàn toàn theo kiểu nhà cổ thời xưa nên đến thời điểm hiện tại ngôi nhà này vẫn rất chắc chắn" - Ông Lữ Văn Thân, chủ nhân một trong hàng trăm ngôi nhà sàn cổ ở bản Hoa Tiến cho biết.
Sức hút từ thổ cấm
Hoa Tiến - vùng đất của những ngôi nhà sàn cổ san sát, vùng đặc trưng với những ché rượu cần nồng nàn cùng những cô gái Thái xinh đẹp trong điệu múa xòe, lăm vông miền sơn cước...còn là mảnh đất của nghề dệt thổ cẩm nổi tiếng, ở đó, chúng ta không khó nhận ra màu xanh của cây rừng, màu hồng, màu đỏ của những cánh hoa rừng, màu vàng rực rỡ của ánh nắng mặt trời... trên từng khuông vải. Và ở đó, ta cũng sẽ nhận ra tình yêu và niềm đam mê nghề của người phụ nữ Thái nơi miền Tây xứ Nghệ.
"Nghề dệt thổ cẩm của người Thái ở Quỳ Châu đã có từ thuở xa xưa. Trước đây, sản phẩm thổ cẩm được làm ra chủ yếu phục vụ nhu cầu trong gia đình, làm của hồi môn khi con gái về nhà chồng. Đã là cô gái Thái thì ai cũng phải biết dệt thổ cẩm và thêu thùa, họ thường tự tay làm những chiếc váy, bộ chăn, đệm, những chiếc khăn Piêu... và thổ cẩm đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống vật chất và tinh thần của chị em dân tộc Thái" - Bà Sâm Thị Bích, thành viên HTX dệt thổ cẩm Hoa Tiến cho biết.
Con gái Thái mới từ 7 đến 8 tuổi phải làm quen với bông, sợi, dệt vải; lên mười hai, mười ba tuổi bắt đầu làm quen với công việc thêu thùa. Mặc dù vất vả với việc làm nương rẫy nhưng mỗi khi có thời gian, phụ nữ Thái lại miệt mài bên khung cửi. Có lẽ cũng vì vậy mà mỗi đường nét hoa văn, mỗi gam màu phối trộn dường như còn thấm đượm tình yêu lao động, yêu quê hương. Từ những khung dệt thổ cẩm thô sơ được tạo thành từ những thanh tre, ống nứa... người phụ nữ Thái đã dệt nên những miếng thổ cẩm trang trí cho từng loại sản phẩm mà họ cần. Thổ cẩm được dệt hoàn toàn bằng tay nên độ chặt, lỏng, mềm cứng của sản phẩm được người phụ nữ Thái điều chỉnh một cách tinh tế.
Tính cách và tuổi tác được thể hiện rất rõ trên những sản phẩm thổ cẩm của người Thái. Những cô gái Thái đang yêu không thể giấu tình cảm của mình bằng những gam màu sáng chủ đạo, những phụ nữ lớn tuổi lại thiên về những gam màu trầm, về những đường nét rắn rỏi và đậm nét suy tư.
Hàng dệt thổ cẩm của người Thái ở Hoa Tiến với họa tiết hoa văn phong phú, nhã nhặn đã thực sự chiếm được cảm tình của nhiều khách hàng trong nước và quốc tế.
Những chiếc khăn Piều dựa trên mỗ tuyp truyền thống, kết hợp với nét hiện đại hay những chiếc túi xách xinh xắn được dệt bằng chất liệu tơ tằm đã có mặt không chỉ ở nhiều thành phố lớn của Việt Nam như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh mà còn được xuất khẩu sang Nhật Bản và nhiều quốc châu Âu như Tây Ban Nha, Pháp, Bỉ, Ý...
Và, đặc biệt nhất có lẽ là nghệ thuật nhuộm màu sử dụng các loại chất liệu cỏ cây, hoa, lá của người Thái không nơi nào sánh được đã nâng giá trị hàng dệt Quỳ Châu lên thành mặt hàng thời trang cao cấp.
Ông Trần Văn Hoàng - Chủ tịch UBND xã Châu Tiến, cho biết: "Chúng tôi rất tự hào vì đồng bào vẫn giữ được truyền thống văn hóa xa xưa của dân tộc. Chính quyền địa phương luôn quan tâm tuyền truyền, vận động bà con giữ gìn và phát huy hơn nữa giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình".
Đến với vùng đất Hoa Tiến của huyện Quỳ Châu, đến với một vùng đất cổ thuộc vành đai văn hóá Phủ Quỳ, nơi có những người Việt cổ đã sinh sống từ hàng trăm ngàn năm trước, nơi được thiên nhiên ban tặng phong cảnh núi rừng hùng vĩ dọc dòng sông Hiếu thơ mộng, nơi có vô số hang động và dòng thác tuyệt tác của thiên nhiên với những cái tên đã trở nên rất đỗi quen thuộc như Hang Bua, Thẩm Ồm... và là nơi giai điệu của những tiếng thoi đưa luôn mãi ngân vang..! *
( Trong bài địa danh được sử dụng từ trước ngàu 01.7.2025 )
Bài và ảnh: Phạm Tuân