BÁC KHÔNG CHỈ ĐẾN XEM

Chủ tịch Hồ Chí Minh dự khai mạc Triển lãm “Những tài liệu lịch sử của văn hóa Việt Nam” tại Quốc gia Bảo tàng Viện, ngày 09/02/1946.

Chiều 05/01/1959, một ngày trước khi Bảo tàng Cách mạng Việt Nam khánh thành, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm và xem nội dung trưng bày. Cùng đi có Thứ trưởng Bộ Văn hóa Lê Liêm. Bác được nghe giới thiệu về quá trình xây dựng Bảo tàng với sự tham gia của cán bộ, bộ đội, công nhân và các chuyên gia. Sau khi xem, Bác trò chuyện với những người trực tiếp tham gia xây dựng và nói về ý nghĩa của công việc đang được thực hiện: Bảo tàng giống như một cuốn sử, giúp mọi người thấy được những gian khổ, hy sinh mà các thế hệ đi trước đã trải qua để xây dựng đất nước.

Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với cán bộ, nhân viên tham gia xây dựng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia), ngày 05/01/1959.

Bác còn quan tâm đến việc gìn giữ những dấu tích của cách mạng. Người hỏi cán bộ Bảo tàng về những hiện vật, tư liệu mà các cơ quan, gia đình và cán bộ có thể lưu giữ để trao lại cho Bảo tàng. Cả những vật dụng nhỏ gắn với một con người, một sự kiện hay một chặng đường cách mạng cũng có thể trở thành những dấu tích có giá trị. Trong chuyến thăm ấy, Bác tặng Bảo tàng một chiếc lược làm bằng vỏ đồi mồi. Hiện vật giản dị này được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng, mang theo thông tin về nguồn gốc, người trao tặng và hành trình đến với Bảo tàng.

Từ đó có thể thấy, bảo tồn không chỉ là giữ cho hiện vật không bị mất đi, mà còn là giữ lại những thông tin làm nên ý nghĩa của nó: từ đâu đến, gắn với ai, xuất hiện trong hoàn cảnh nào và vì sao cần được lưu giữ. Khi những thông tin ấy còn được kể lại, hiện vật tiếp tục kết nối quá khứ với hôm nay.

BÁC NHÌN BẢO TÀNG TỪ VỊ TRÍ CỦA NGƯỜI XEM

Trong chuyến thăm Bảo tàng Cách mạng Việt Nam cùng Tổng thống nước Cộng hòa Mali Môđibô Câyta, Bác quan sát cách đoàn khách được hướng dẫn và tiếp cận Bảo tàng. Khi chuẩn bị đưa khách đi xem, Người hỏi: “Ai là người hướng dẫn?” Khi được biết cán bộ thuyết minh sẽ hướng dẫn đoàn, Bác để người hướng dẫn đưa khách đi trước, còn mình trực tiếp quan sát các phòng trưng bày.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Nhà vua Lào Xrixavang - Vátthana xem sa bàn “Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ” tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, ngày 12/3/1963.

Từ vị trí của một người xem, Bác đặt ra những câu hỏi cụ thể về cách tổ chức không gian: Phòng này là phòng gì? Khách đến Bảo tàng làm thế nào để biết mình đang đứng ở đâu? Làm thế nào để chủ động lựa chọn phòng muốn xem? Người nhắc đến kinh nghiệm từ những bảo tàng từng xem khi hoạt động ở nước ngoài, nơi các phòng được đánh số, có biển tên và sơ đồ để khách dễ định hướng. Từ góp ý ấy, Bảo tàng đã làm sơ đồ và biển tên các phòng trưng bày.

Bác trực tiếp quan sát hành trình của khách trong không gian Bảo tàng: bắt đầu từ đâu, được hướng dẫn thế nào và có thể tự lựa chọn những gì muốn tìm hiểu. Một góp ý nhỏ nhưng gợi ra nguyên tắc quan trọng: Bảo tàng cần được nhìn từ phía người đến xem.

Khi khách có thể định hướng, chủ động lựa chọn và dễ dàng tiếp cận nội dung, không gian Bảo tàng trở thành một hành trình khám phá lịch sử.

KHÔNG CHỈ CÁCH TRƯNG BÀY, MÀ CẢ NỘI DUNG PHẢI ĐƯỢC CẬP NHẬT

Với Bác, một trưng bày tốt không chỉ nằm ở cách tổ chức không gian. Nội dung giới thiệu với công chúng cũng phải được xem xét, bổ sung và cập nhật.

Khi xem phòng “Phong trào cách mạng miền Nam”, Bác nhận xét nội dung vẫn như trước, dù Người đã đến Bảo tàng nhiều lần kể từ ngày khánh thành. Người yêu cầu phải chỉnh lý, bổ sung nội dung trưng bày cho phù hợp với tình hình mới.

Một lời góp ý ngắn nhưng đặt ra yêu cầu lâu dài: Trưng bày không phải là không gian bất động. Khi nhận thức lịch sử được bổ sung, tư liệu mới được phát hiện và cách tiếp cận thay đổi, nội dung cần được nghiên cứu, điều chỉnh để câu chuyện lịch sử chính xác, thuyết phục và gần hơn với công chúng.

BÀI HỌC VỀ THUYẾT MINH: CÔ ĐỌNG VÀ CHÍNH XÁC

Một bài học nghề nghiệp từ những lần Bác đến Bảo tàng nằm ở công việc thuyết minh. Khi nghe cán bộ trình bày khá dài về Chiến thắng Điện Biên Phủ, Bác nhắc rằng khách tham quan không có nhiều thời gian, vì vậy cần nói khái quát, tập trung vào ý chính và đi thẳng vào vấn đề. Sau đó, Người trực tiếp giới thiệu cho khách bằng tiếng Pháp trong khoảng bảy phút.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Tổng thống Ấn Độ R. Pra-xát tham quan Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, ngày 23/3/1959.

Điều đáng chú ý là cách lựa chọn điều cần nói. Với người làm thuyết minh, mỗi phút trước công chúng cần dành cho thông tin cốt lõi, thay vì quá nhiều chi tiết khiến lịch sử khó tiếp nhận.

Yêu cầu về sự cô đọng đi cùng sự chuẩn xác. Trong chuyến tham quan Bảo tàng Cách mạng Việt Nam cùng Tổng thống nước Cộng hòa Inđônêxia A-hmét Xu-các-nô ngày 25/6/1959, khi nghe thuyết minh về cụ Phan Chu Trinh, Bác lưu ý rằng cụ Phan thực sự là người yêu nước. Với người làm thuyết minh, đó là lời nhắc về trách nhiệm khi truyền tải lịch sử: mỗi nhận định về một nhân vật, một sự kiện cần được cân nhắc kỹ lưỡng, có căn cứ và đặt trong đúng bối cảnh.

 “CHƯNG BÀY KHÉO, GIẢI THÍCH RÕ”

Nếu ở công việc thuyết minh, Bác nhấn mạnh nói ngắn gọn và chính xác, thì ở hoạt động bảo tàng nói chung, Người đặt ra mối quan hệ giữa cách trưng bày và cách giải thích hiện vật.

Trong Sổ vàng của Bảo tàng, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết:

“Chưng bày khéo, giải thích rõ, Viện Bảo tàng là một trường học tốt về lịch sử cách mạng của dân tộc Việt Nam ta”.

Bút tích của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Sổ vàng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, ngày 20/01/1960.

Một câu ngắn nhưng gợi mở yêu cầu đối với công việc bảo tàng. “Chưng bày khéo” là đặt hiện vật trong không gian và mối liên hệ phù hợp; “giải thích rõ” là giúp người xem hiểu hiện vật nói gì, gắn với nội dung nào và vì sao có ý nghĩa.

Hiện vật có giá trị tự thân, nhưng để giá trị ấy đến được với công chúng, Bảo tàng cần tạo ra cách kể phù hợp. Khi đó, từ hiện vật, người xem có thể đi đến nội dung và suy ngẫm về lịch sử.

Điều đó cũng được thể hiện trong bài viết “Xem Viện Bảo tàng Cách mạng”, khi Người nhấn mạnh việc xem bảo tàng cần vừa xem, vừa suy nghĩ và liên hệ với bản thân; đồng thời người phụ trách phải làm rõ ý nghĩa của hiện vật. Theo cách nhìn ấy, Bảo tàng cung cấp thông tin và giúp công chúng hiểu ý nghĩa lịch sử phía sau hiện vật.

KHI HIỆN VẬT TRỞ THÀNH CÂU CHUYỆN

Ngày 09/02/1961, tại Viện Bảo tàng Lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh xem bản dập mặt trống đồng Ngọc Lũ thuộc văn hóa Đông Sơn. Từ một dấu tích của nền văn hóa cổ, hiện vật đưa người xem trở về một chặng đường xa của lịch sử dân tộc. Sự hiện diện của Bác trước hiện vật ấy gợi nhắc công việc của Bảo tàng: Giữ lại những dấu tích của quá khứ để các thế hệ hôm nay và mai sau tìm hiểu và nhận ra giá trị của lịch sử dân tộc.

Nếu chiếc lược đồi mồi gắn với một trường hợp cụ thể giữa Bác và Bảo tàng, thì bản dập trống đồng Ngọc Lũ mở ra vấn đề rộng hơn về những di sản được trao truyền qua thời gian. Mỗi hiện vật mang theo thông tin về một con người, một thời đại, một nền văn hóa hoặc một sự kiện. Vì thế, công việc của Bảo tàng còn là nghiên cứu, xác định giá trị, đặt hiện vật vào đúng bối cảnh và tạo ra cách kể để công chúng hiểu ý nghĩa phía sau.

Khi ấy, hiện vật trở thành điểm kết nối giữa con người hôm nay với quá khứ.

TỪ MỘT PHÒNG TRƯNG BÀY ĐẾN MỘT “TRƯỜNG HỌC”

Những lần Bác đến Bảo tàng còn gắn với việc Người đưa các vị khách quốc tế cùng tham quan và trực tiếp giới thiệu những gì đang được trưng bày. Khi ấy, phòng trưng bày vừa là nơi người Việt tìm hiểu lịch sử dân tộc, vừa là không gian giới thiệu lịch sử, văn hóa và những thành tựu của Việt Nam với bạn bè quốc tế.

Trong những cuộc tham quan ấy, Bác trực tiếp giới thiệu, trao đổi và giúp những vị khách quốc tế tiếp cận lịch sử Việt Nam qua hiện vật và không gian trưng bày.

Từ đó, có thể thấy một chiều khác trong vai trò của Bảo tàng: Bên cạnh việc lưu giữ lịch sử, Bảo tàng còn giới thiệu câu chuyện về đất nước với những người đến từ các nền văn hóa khác. Khi hiện vật được đặt trong nội dung rõ ràng và giới thiệu phù hợp, phòng trưng bày có thể trở thành không gian đối thoại, nơi lịch sử Việt Nam được nhìn thấy, được hiểu và được chia sẻ với công chúng trong nước cũng như bạn bè quốc tế.

NHỮNG DI SẢN CỦA BÁC ĐANG ĐƯỢC KỂ TIẾP

Nếu những lần Bác đến Bảo tàng để lại những bài học về cách gìn giữ và kể lại lịch sử, thì những di sản của Người đang được lưu giữ tại đây cũng đặt ra một trách nhiệm: Bảo quản tốt và giới thiệu để công chúng hiểu giá trị phía sau mỗi hiện vật.

Trong số đó có ba Bảo vật quốc gia gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh đang được lưu giữ và giới thiệu tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: “Đường Kách mệnh”, “Ngục trung nhật ký (Nhật ký trong tù)” và bản thảo “Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến”. Mỗi hiện vật gắn với một hoàn cảnh khác nhau và ghi dấu một chặng của lịch sử dân tộc.

Sách “Đường Kách mệnh” của Nguyễn Ái Quốc, xuất bản tại Quảng Châu (Trung Quốc) năm 1927 - Bảo vật quốc gia.

“Đường Kách mệnh” gắn với một chặng đường quan trọng trong hoạt động cách mạng của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, giúp người đọc hiểu thêm về tư tưởng, con đường hoạt động của Người và quá trình những tư tưởng ấy được truyền bá vào Việt Nam.

“Ngục trung nhật ký” gắn với những tháng ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh bị giam giữ tại Quảng Tây, qua đó giúp công chúng tiếp cận tác phẩm, dấu tích của những trang viết và hoàn cảnh ra đời của tác phẩm.

Bản thảo “Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngày 19/12/1946 - Bảo vật quốc gia.

Bản thảo “Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến” đưa người xem trở về thời khắc đất nước bước vào cuộc kháng chiến toàn quốc, qua những dòng chữ trực tiếp của một văn bản lịch sử.

Ba Bảo vật, ba câu chuyện gắn với những chặng đường khác nhau trong cuộc đời hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh. “Đường Kách mệnh” gắn với quá trình truyền bá tư tưởng cách mạng; “Ngục trung nhật ký” gắn với những tháng ngày Người bị giam giữ tại Quảng Tây; còn “Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến” gắn với một thời khắc đặc biệt của lịch sử dân tộc. Được giới thiệu trong những không gian phù hợp, ba Bảo vật giúp công chúng nhận ra những dấu mốc quan trọng của lịch sử dân tộc và hiểu thêm về tư tưởng, hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đó cũng là cách những điều Bác từng đặt ra với Bảo tàng được tiếp tục thực hiện hôm nay: giữ cho hiện vật còn đó, giữ cho thông tin và ý nghĩa của chúng không mất đi, đồng thời đưa quá khứ đến với những thế hệ chưa từng sống trong thời đại ấy.

Từ ngày 09/02/1946 tại Quốc gia Bảo tàng Viện đến những lần Người trở lại với Bảo tàng Cách mạng Việt Nam và Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, dấu ấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở thành một phần lịch sử của chính những nơi ấy. Nhưng điều còn lại không chỉ là những lần Người đã đến, mà còn là những câu hỏi, những điều Người nhìn thấy và những lời chỉ bảo về cách Bảo tàng gìn giữ, trưng bày và kể lại lịch sử.

Hôm nay, công việc ấy vẫn tiếp tục. Hiện vật được bảo quản để còn lại với thời gian; nội dung được nghiên cứu để kể chính xác; không gian trưng bày được tổ chức để công chúng hiểu, suy ngẫm và kết nối với cuộc sống hôm nay. Đó cũng chính là cách để Bảo tàng biết nói: Không phải bằng việc nói thật nhiều, mà bằng cách để mỗi hiện vật và mỗi nội dung được kể đúng, rõ và có ý nghĩa với công chúng.

Giữ gìn thế nào để ký ức không mất đi, kể lại thế nào để lịch sử được hiểu, và tổ chức thế nào để mỗi người bước ra khỏi phòng trưng bày với một điều gì đó còn ở lại./.

ThS Trần Thị Thu Hà

       Bảo tàng Lịch sử Quốc gia