Kỷ niệm 140 năm Khởi nghĩa Ba Đình (1886-2026) Điểm nhấn của phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX

Hưởng ứng Chiếu Cần Vương của Vua Hàm Nghi cuối thế kỷ XIX, dưới sự lãnh đạo của các văn thân, sĩ phu yêu nước, nhân dân khắp nơi trên cả nước nổi dậy kháng Pháp tạo thành phong trào rộng lớn kéo dài hơn 10 năm (từ 1885 đến 1896). Tiêu biểu cho phong trào này có các cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy (1885 -1889) ở Hưng Yên do Nguyễn Thiện Thuật lãnh đạo, khởi nghĩa Hương Khê (1885-1895) ở Hà Tĩnh do Phan Đình Phùng lãnh đạo, khởi nghĩa Hùng Lĩnh (1887-1892) ở Thanh Hóa do Tống Duy Tân lãnh đạo. Đặc biệt là khởi nghĩa Ba Đình (1886-1887) ở Thanh Hóa do Đinh Công Tráng và Phạm Bành lãnh đạo. Đây là cuộc khởi nghĩa mà chính người Pháp cũng phải thừa nhận: “Cuộc công hãm Ba Đình là cuộc chiến đấu nghiêm trọng nhất. Cuộc chiến đấu này thu hút nhiều quân nhất và làm cho cấp lãnh đạo lo ngại nhất” (1).

  Trận đánh trong Cuộc khởi nghĩa Ba Đình được mô phỏng qua bức tranh sơn dầu của họa sĩ Phan Bảo.

1. Ba Đình là tên một xã thuộc huyện Nga Sơn (cũ) tỉnh Thanh Hóa, cũng là tên căn cứ khởi nghĩa Ba Đình nằm cách huyện lỵ Nga Sơn 4 km về phía Tây Bắc, cách tỉnh lỵ Thanh Hóa 40 km về phía Đông Bắc. Sở dĩ có tên gọi Ba Đình vì căn cứ này bao gồm 3 làng Thượng Thọ, Mậu Thịnh và Mỹ Khê. Ba làng có một ngôi đình chung là đình Mỹ Khê thường gọi là “Đình nghè ba làng” hay “Tam đình” (chứ không phải ba làng có ba ngôi đình, bởi làng Thượng Thọ không có đình). Đây là nơi có vị trí chiến lược quan trọng bởi nó án ngữ hai trục giao thông thủy bộ từ đồng bằng Bắc Bộ vào Thanh Hóa và Bắc Trung Kỳ. Về đường thủy, sông Hoạt bao phía Bắc và sông Cầu Choàn bọc phía Tây và Nam Ba Đình nối với sông Chính Đại qua cửa Thần Phù thông với sông Đáy hòa vào hệ thống đường sông vùng châu thổ sông Hồng. Về đường bộ, Ba Đình gần đường quan lộ (nay là quốc lộ 1A) ở phía Tây (đoạn Đồng Dao - Bỉm Sơn) nối Ninh Bình với Thanh Hóa. Chọn đây để xây dựng căn cứ khởi nghĩa thể hiện tầm nhìn địa quân sự, địa chính trị lợi hại của các thủ lĩnh phong trào Cần Vương ở Thanh Hóa. 

       Không chỉ có vị trí chiến lược quan trọng mà địa hình ba làng này cũng khá đặc biệt. Đó là, cả ba làng đều nằm lọt thỏm giữa cánh đồng chiêm trũng quanh năm ngập nước nên cư dân ở đây có câu “Sinh đồng cư, tử đồng táng” (nghĩa là sống ở chung, chết chôn chung). Bao quanh mỗi làng là lũy tre bao kín. Mùa nước nếu không đóng cống Hói Cái ở đê sông Hoạt thì Ba Đình như một ốc đảo chơ vơ giữa biển nước. Sông Hoạt, sông Chính Đại và đồng lầy bao quanh Ba Đình như một hào nước tự nhiên che chở cho nghĩa quân đóng trong căn cứ, đồng thời cũng là chướng ngại vật ngăn cản bước tiến của đối phương. Với địa thế như vậy, Ba Đình đã được chọn để xây dựng căn cứ phòng thủ lợi hại nhằm bảo vệ cửa ngõ miền Trung và làm bàn đạp tỏa ra đánh địch ở đồng bằng. 

Xã Ba Đình - nơi ghi dấu cuộc đấu tranh kiên cường của nghĩa quân trong phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX.

       2. Để xây dựng căn cứ, người dân ba làng phải rời đi nơi khác ở. Đây là việc làm không đơn giản, bởi đó là nơi chôn rau cắt rốn, nơi có mồ mả cha ông, nơi người dân đã bao đời gắn bó. Nhưng với lòng yêu nước, vì sự nghiệp chung, những người dân ở đây đã tự nguyện rời bỏ nhà cửa, ruộng vườn, nhường lại đất quê mình cho nghĩa quân xây dựng căn cứ. Người già, trẻ nhỏ được chuyển sang hai làng Nga Vinh, Xa Liễu, còn trai tráng và những người khỏe mạnh ở lại xây dựng căn cứ và chiến đấu cùng nghĩa quân.

       Không chỉ hiến đất, góp người, góp công xây dựng căn cứ, người dân ba làng và các vùng lân cận còn ủng hộ nhiều nguyên vật liệu như tre nứa, rơm rạ và cả lương thực, thực phẩm để làm nên căn cứ Ba Đình vững chãi, kiên cố và thiên hiểm. Với sự ủng hộ của nhân dân các làng trong vùng, chỉ trong một thời gian ngắn, hàng ngàn cây tre, hàng trăm sọt tre, hàng tấn rơm rạ được đưa tới theo yêu cầu của nghĩa quân. Nhân lực tham gia đào hào, đắp lũy, ngoài trai tráng của Ba Đình còn có những thanh niên lực lưỡng của các làng thuộc huyện Nga Sơn, Tống Sơn, Hoằng Hóa, Hậu Lộc. Họ đến đây với lòng yêu nước mang theo kinh nghiệm đào đất trong nước sâu, cách nhồi bùn rơm vào sọt để xây nên những hào sâu, lũy cao.

       Với sự ủng hộ nhiệt thành của nhân dân, sự đồng tâm hiệp lực và tinh thần lao động cần cù sáng tạo của các lực lượng, chỉ trong vòng một tháng, căn cứ Ba Đình đã được xây dựng khá hoàn hảo với hệ thống chiến lũy, thành cao, hào sâu cùng đồn bốt bố trí liên hoàn ở những vị trí trọng yếu và liên thông với các căn cứ ở bên ngoài. Phía ngoài bao quanh ba làng có bờ tre dày đặc, cổng của ba làng được cải tạo thành những chốt gác, phía trong là hào sâu 3-4m, tiếp đến là các bãi chông, trong cùng là thành đất dày 8 đến 10 m, trên mặt thành xếp nhiều vật chắn đạn bằng rọ tre đựng bùn trộn rơm xen kẽ nhau, giữa những sọt xếp chồng lên nhau có những khe hở làm lỗ bắn khi có quân địch tấn công vào căn cứ. Ba làng được bố trí ba đồn lớn: Đồn Thượng ở làng Thượng Thọ do Nguyễn Viết Toại chỉ huy, Đồn Trung ở làng Mậu Thịnh do Đinh Công Tráng chỉ huy, đồn Hạ ở làng Mỹ Khê do Phạm Bành và Hoàng Bật Đạt chỉ huy. Hỗ trợ cho căn cứ Ba Đình, nghĩa quân còn xây dựng một số căn cứ và đồn tiền tiêu ở phía ngoài như: đồn Thanh Đán ở phía Tây Bắc, Hang Rơi và Răng cưa phía Đông Bắc, Núi Thúc và Tuấn Đạo ở phía Bắc, Xa Loan và Tố Hoàng ở phía Đông, Tri Cụ ở phía Nam và trạm quan sát trên núi Nga Châu. Hỗ trợ trực tiếp cho Ba Đình trong chiến đấu và rút quân khi cần thiết có căn cứ Phi Lai (Hà Trung) do Cao Điền chỉ huy, căn cứ Quảng Hóa (Vĩnh Lộc) do Trần Xuân Soạn chỉ huy. Đặc biệt là căn cứ Mã Cao (Yên Định) cách Ba Đình 50 km về phía Tây do Hà Văn Mao chỉ huy. Đây được coi là căn cứ dự phòng, hỗ trợ đắc lực cho mặt sau Ba Đình. Được xây dựng một cách quy mô và liên kết chặt chẽ với nhau cả trong và ngoài căn cứ, Ba Đình trở thành một trong những căn cứ tiêu biểu của phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX ở Thanh Hóa. Chính quân Pháp, sau khi chiếm được căn cứ cũng phải thừa nhận: “Việc nghiên cứu bên trong Ba Đình khiến chúng tôi hết sức ngạc nhiên vì chứng tỏ các công sự đã được xây dựng với một kỹ thuật cao như thế nào. Đường các công sự đã được xây gấp khúc để tạo thành khắp nơi những ổ tác chiến chắc chắn và cả ba làng đều có các công sự bố trí khéo léo để trong trường hợp hai làng bị đánh chiếm thì làng kia vẫn có thể dùng làm pháo đài chiến đấu” (2).

        Về lực lượng, nghĩa quân Ba Đình lúc đầu chỉ có 300 người được tuyển lựa từ các huyện Nga Sơn, Hậu Lộc, Hà Trung, sau đó được bổ sung thêm thanh niên từ các địa phương khác tự nguyện tham gia. Vũ khí chủ yếu là chông tre, giáo mác, cung nỏ, súng hỏa mai và một số súng thần công. Lãnh đạo căn cứ Ba Đình và nghĩa quân là những thổ hào, sĩ phu phần lớn quê Thanh Hóa (Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt, Nguyễn Viết Toại), có người quê Hà Nam (Đinh Công Tráng). Trong số đó, có người đỗ Cử nhân (Phạm Bành), có người đỗ Giải nguyên (Hoàng Bật Đạt) đã từng làm quan trong triều đình nhà Nguyễn, có người làm Chánh tổng, Chánh đội trưởng, Tri huyện.  

    Cây cầu dẫn vào trung tâm khu đền thờ nghĩa quân Ba Đình, hai bên là mô phỏng cọc tre, rọ rơm trộn bùn tạo thành hào luỹ.

 3. Với một căn cứ được xây dựng liên hoàn, vững chãi và một bộ máy lãnh đạo tài năng, Ba Đình đã trở thành một trong những trung tâm của phong trào Cần Vương chống Pháp ở Thanh Hóa nói riêng, cả nước nói chung. Đồng thời nó cũng là “một cái gai” trong con mắt của chỉ huy quân Pháp.

       Cuối năm 1886, căn cứ Ba Đình được xây dựng xong cũng là lúc nghĩa quân bắt đầu các hoạt động đánh địch, chủ yếu là phục kích các toán lính tuần tiễu, chặn đánh các đoàn xe vận tải của địch, cắt đứt các tuyến giao thông huyết mạch quanh khu căn cứ. Nổi bật là trận Phố Cát, trận đánh đồn Tam Cao (gần căn cứ Ba Đình), tiến đến nghĩa quân đột nhập thị xã Ninh Bình (2/10/1886). Quân Pháp phải thừa nhận: “Bắt đầu từ tháng 10/1886, người ta nhận thấy tất cả các đường giao thông trong vùng đều không còn bảo đảm và những đoàn xe vận tải luôn luôn bị tiến công, nhưng không thể thăm dò vùng này với một lực lượng ít ỏi. Người ta phải đợi đến lúc có thể đưa tới đây những binh đoàn khá mạnh để bẻ gãy mọi trở ngại” (3). Hoạt động của nghĩa quân Ba Đình làm cho quân Pháp hoang mang. Chúng tìm mọi cách để tiêu diệt nghĩa quân và xóa sổ căn cứ của cuộc khởi nghĩa.

       Ngày 18 tháng 12 năm 1886, Pháp sử dựng hơn 500 quân chia làm hai cánh mở cuộc tấn công quy mô lần thứ nhất vào căn cứ. Một cánh với 167 lính do Trung tá Mét đanh giê (Metzinger) - Tư lệnh vùng Thanh Hóa chỉ huy tiến công từ phía Tây Nam. Cánh thứ hai với 350 quân do Trung tá Đôt (Dodds) – Tư lệnh vùng Nam Định chỉ huy tiến công từ hướng Đông Bắc. Trên cả hai hướng, quân Pháp đều bị chặn lại trước chiến lũy kiên cố và những tay súng, tay cung thiện xạ của nghĩa quân. Nhiều tên giặc bị vùi xác dưới bùn sâu. Cuộc tấn công lần thứ nhất vào căn cứ Ba Đình của quân Pháp thất bại. 

      Ngày 6 tháng 1 năm 1887, quân Pháp tổ chức tấn công vào Ba Đình lần thứ hai. Lần này chúng sử dụng một lực lượng rất lớn với 2.488 quân, có sự yểm trợ của pháo binh do Đại tá Britxô (Brissaud) - người đã từng chỉ huy công phá thành Puêbla ở Mêxicô năm 1863 chỉ huy. Trước sự chống trả quyết liệt của nghĩa quân “quân Pháp bị tổn thất 4 sĩ quan cùng nhiều binh lính và bị chặn lại ở hàng rào tre vòng ngoài căn cứ buộc phải tạm thời kết thúc tiến công” (4). Đợt tiến công thứ hai vào Ba Đình của địch thất bại. 

       Ngày 15 tháng 1 năm 1887, Pháp tổ chức tấn công vào căn cứ Ba Đình lần thứ ba. Với lực lượng được tăng viện lên tới 3.500 quân, trong đó có 78 sĩ quan cùng nhiều vũ khí, Britxô chia làm nhiều mũi tiến công, dùng pháo binh bắn phá dữ dội, phá vỡ nhiều công sự bên trong căn cứ. Mặc dù vậy, nghĩa quân vẫn kiên cường chống trả quyết liệt. Sau 5 ngày chiến đấu trong thế giằng co, ngày 20 tháng 1 năm 1887, Britxô cho lực lượng công binh dùng vòi phun dầu đốt cháy lũy tre, đồng thời tập trung hỏa lực đại bác bắn dồn dập yểm trợ cho bộ binh tiến sát căn cứ. Trước sức mạnh vượt trội của quân Pháp, để bảo toàn lực lượng, đêm 20 rạng ngày 21 tháng 1 năm 1887, nghĩa quân phá vòng vây rút quân khỏi căn cứ Ba Đình về căn cứ Mã Cao.

       Quân Pháp chiếm được căn cứ Ba Đình khi bên trong đã trống rỗng. Cay cú, chúng tiến hành triệt hạ ba làng Mỹ Khê, Thượng Thọ và Mậu Thịnh, sau đó ép triều đình Huế xóa tên ba làng trên bản đồ. Song cái tên “Ba Đình” không những không bị xóa trong lòng mỗi người dân Việt Nam mà nó còn mãi lung linh tỏa sáng, bởi nó đã được dùng để đặt tên cho một vườn hoa giữa Thủ đô Hà Nội (vườn hoa Ba Đình), nay là Quảng trường Ba Đình. Tại đây, ngày 2 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc Bản Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. 

 Hình tượng nghĩa binh trong tư thế sẵn sàng chiến đấu được phục dựng ở Khu di tích Căn cứ khởi nghĩa Ba Đình.    

  4. Khởi nghĩa Ba Đình tuy tồn tại không lâu và kết quả mà khởi nghĩa mang lại chưa nhiều, nhưng nó vẫn là đỉnh cao của phong trào Cần Vương chống Pháp ở Thanh Hóa và là một trong những điểm nhấn của phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX. 

      Ghi nhận giá trị của cuộc khởi nghĩa Ba Đình, ngày 2 tháng 12 năm 1992, Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ra quyết định công nhận Di tích Căn cứ khởi nghĩa Ba Đình là Di tích lịch sử, văn hóa cấp Quốc gia. Năm 2016 Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa đã phê duyệt chủ trương lập Quy hoạch bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích khởi nghĩa Ba Đình. Ngày 26 tháng 4 năm 2021, Hội đồng nhân dân tỉnh Thanh Hóa đã thông qua Nghị quyết đầu tư Dự án bảo tồn, tôn tạo Khu di tích Căn cứ Khởi nghĩa Ba Đình.

       Ngày 30 tháng 6 năm 2022, Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa ra Quyết định phê duyệt Dự án Bảo tồn, tôn tạo di tích Căn cứ Khởi nghĩa Ba Đình với mục tiêu: “Bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích Khu căn cứ khởi nghĩa Ba Đình, địa danh tiêu biểu trong phong trào Cần Vương; xây dựng di tích trở thành điểm giáo dục truyền thống yêu nước, đấu tranh cách mạng, bảo vệ Tổ quốc và lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ, kết nối với các di tích, danh thắng trong vùng, phục vụ phát triển du lịch và kinh tế - xã hội địa phương và của tỉnh”. Đến nay dự án đã cơ bản hoàn thành đưa vào sử dụng đúng dịp kỷ niệm 140 năm khởi nghĩa Ba Đình.  

 

Chú thích:

1.Trần Văn Giàu: Chống xâm lăng, Quyển 3, Hà Nội 1957, tr 114.

2. J. Masson: Souvenirs de Annam et du Tonkin (Kỷ niệm về hai xứ Trung và Bắc Kỳ), Pari 1892, Dẫn theo Làng xã Việt Nam trong kháng chiến chống ngoại xâm, Nhà xuất bản QĐND, Hà Nội 2006, tr 225.

3.Đinh Xuân Lâm - Trịnh Nhu, Từ Ba Đình đến Hùng Lĩnh, Nhà xuất bản Thanh Hóa, 1985, tr 47.

4. Theo Bách khoa toàn thư Quân sự Việt Nam, Nhà xuất bản QĐND, Hà Nội 2015.

 

Thiếu tướng, TS Nguyễn Xuân Năng

Nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, 

Ủy viên Thường vụ Hội Di sản Văn hóa Việt Nam