Khởi nghĩa Ba Đình qua tài liệu lưu trữ Pháp

LTS: Do những lợi thế về địa lý, địa hình và với lòng quả cảm, nghĩa quân Ba Đình đã gây nhiều thiệt hại cho quân Pháp khiến chúng bằng mọi giá phải tấn công nhằm bình định tuyến giao thông huyết mạch Bắc-Trung Kỳ. Bài viết dưới đây tổng hợp từ "Nhật ký hành quân tác chiến" của Lữ đoàn 1, Sư đoàn chiếm đóng Bắc-Trung Kỳ, hồ sơ 10H15, Lưu trữ Bộ Quốc phòng Pháp cho thấy những khó khăn và tổn thất mà quân Pháp phải chấp nhận khi tấn công vào căn cứ Ba Đình.

Cuộc tấn công ngày 18/12/1886

Đầu tháng 12/1886, quân Pháp được mật báo về những đợt di chuyển nghĩa quân ở miền duyên hải Bắc Kỳ đến Thanh Hóa. Ngày 13/12, đồn binh Tam Cao báo về rất đông nghĩa quân sẽ tập hợp tại Ba Đình. Tiếp đó, báo cáo của đồn trưởng đồn binh Hậu Lộc về việc nghĩa quân tụ họp và lập căn cứ tại hai ngôi chùa ở phía Bắc đồn binh Hậu Lộc chừng 2,5 giờ hành quân, khiến trung tá Metzinger () quyết định bắt đầu hành động ngay từ 15/12. Ngày 16/12, theo lệnh của trung tá Dodds, quân Pháp đóng ở Điền Hộ chốt chặn cửa thành Thanh Hóa và ngày 17/12, đích thân Metzinger chỉ huy lùng sục khu vực duyên hải cùng đảo Hòn Nẹ dưới sự yểm trợ của tàu do Công sứ Thanh Hóa gửi đến, nhưng không tìm thấy đồ tiếp tế mà chỉ thu được ít quần áo bị bỏ lại trong một hang trên đảo.

9h30 ngày 18/12/1886, quân Pháp bắt đầu tấn công bằng pháo. Quân của Metzinger và đại úy Beck đang ở khu vực giao giữa Hạ Liên-Mậu Thìn và Mậu Thìn- Cự Thôn ào lên buộc nghĩa quân phải rút vào trong. Quân Pháp chuyển pháo đến cách làng Mỹ Khê chừng 900m nhưng bị phản công nên phải dừng lại, bắn pháo vào phía Tây làng Mỹ Khê. Nghĩa quân kháng trả quyết liệt khiến quân Pháp thiệt hại nặng nề, phần lớn lính Âu bị trúng đạn, đặc biệt có cả sĩ quan, nên Pháp phải rút về một ngôi chùa ở Nga Thôn. Số lính bị thương cùng xác chỉ huy tử trận được chở thuyền về Thanh Hóa. Từ 4 giờ chiều, toàn bộ quân Pháp còn lại cũng rút về Thanh Hóa, chờ chi viện. 

Sáng 20/12, trung tá Dodds chia quân thành 3 toán tiến về Ba Đình. Toán thứ nhất do đại úy Nugent chỉ huy xuất phát từ Mĩ Quan qua Kẻ Sua để đến Thượng Thọ. Toán thứ 2 do đích thân trung tá Dodds chỉ huy tiến về Trị Nội. Toán thứ ba do trung úy Drujon hành quân qua Lang Ca (Ninh Bình) về Yap Luc ().  Ngoài ra còn có một toán quân Pháp xuất phát từ Mĩ Quan tới Kẻ Sua. 

Sau vài đụng độ với nghĩa quân tại các tiền đồn, chúng tiến về Tuân Đạo và Thượng Thọ nhưng bị chặn lại ngay từ cổng làng. Nugent nhận thấy có khói ở khu Đông Nam và Tây Nam làng nên tiếp tục tấn công Thượng Thọ, chọc thủng phòng thủ ở cổng làng, buộc nghĩa quân phải rút lui vào trong 50m. Cả làng Thượng Thọ biến thành công sự lớn, với khu chỉ huy nghĩa quân đặt ở bên phải. 11 giờ 35, quân Pháp tấn công sâu vào trong làng, khoảng 300 nghĩa quân vừa rút về hướng Mậu Thìn và Mỹ Khê vừa bắn trả khiến 4 lính khố đỏ bị giết, 1 hạ sĩ cùng 2 lính khố đỏ khác bị thương. 

Đại úy Nugent để lại vài lính Pháp giữ khu chỉ huy của nghĩa quân ở Thượng Thọ, số còn lại tiếp tục truy đuổi. Tiếng súng dần im ở rìa phía Nam và chuyển sang rìa phía Bắc. Do quân Pháp mệt mỏi nên trung tá Dodds buộc phải cho lui về Thượng Thọ để nghỉ ngơi và 1giờ 30 chiều tiếp tục tấn công. Đến 5 giờ chiều, pháo binh Pháp mới ngừng bắn và 6h30 chiều, quân của Drujon tới căn cứ sau khi bị khoảng 50 nghĩa quân dùng súng trường chặn lại ở phía Bắc làng Lang Viên. Trong khi đó, nghĩa quân ở làng Mậu Thìn phối hợp với mạn phía Nam Thượng Thọ bắt tay gia cố phòng thủ và vẫn giữ được khu vực núi đá và thôn Ba Dien.

Pháp tổng tấn công ngày 06/01/1887 

Ngày 21/12/1886, lo ngại nghĩa quân phản công vào vùng quân sự số 6 nên trung tá Dodds điều bớt quân về Điền Hộ và Ninh Bình. Song, phần lớn quân ở lại Ba Đình chuẩn bị tổng tấn công. Ngày 22/12/1886, trung tá Metzinger rời thành Thanh Hóa. Tại Ninh Bình, Dodds gửi điện khẩn cho tướng Sư đoàn trưởng Sư đoàn chiếm đóng Bắc-Trung Kỳ yêu cầu chi viện. Ngày 23/12 phân đội pháo do trung úy Schalck chỉ huy từ Hà Nội đến Ninh Bình, cùng với dân phu do Tổng trú sứ Trung- Bắc Kỳ huy động để kéo pháo cỡ nòng 80 li. 

Ngày 25/12/1886, trung tá Metzinger chỉ huy 50 lính Angiêri, 40 lính sơn cước Trung Kỳ, 50 lính khố đỏ thuộc đại đội 16 đóng ở đồn binh Phú Điền và 1 khẩu pháo rời Thanh Hóa đến Tam Cao. Ngày 27/12, Dodds lệnh cho một trung đội thuộc đại đội 4, tiểu đoàn lính khố đỏ số 2 và 13 lính Angiêri từ Ninh Bình tiến về Điền Hộ. Ngày 28/12, thêm một trung đội thuộc đại đội 4, tiểu đoàn lính khố đỏ số 4 cùng 20 lính Angiêri từ Ninh Bình tới Tam Cao, cùng đoàn xe chở đạn pháo. Trung tá Dodds còn cử tiếp 1 trung đội thuộc đại đội 4 thuộc tiểu đoàn lính khố đỏ số 4 và 20 lính Angiêri cùng một số thuyền chở nhu yếu phẩm, đạn dược chi viện cho trung tá Metzinger. 

Cùng ngày, một trung đội khác xuất phát từ Nam Định đi Ninh Bình. Ngày 30/12, đoàn tiếp tế nhu yếu phẩm và đạn dược cho cả hai hướng tấn công đến Kẻ Sua. Trong ngày, Dodds cũng đến Thanh Hóa và cho triển khai vây hãm. Đồng thời, tại Hòn Nẹ, pháo thuyền Le Lion phối hợp tác chiến trấn gác khu duyên hải.

Ngày 31/12, Pháp bắt đầu vây hãm diện rộng. Hai hướng quân của Dodds và Metzinger gặp nhau ở Hạ Liên. Trung đội thuộc đại đội 4, tiểu đoàn lính khố đỏ số 4 phối hợp với quân của Metzinger ở Phúc Thọ để chặn đường rút của nghĩa quân về Phu Quang. Một trung đội đóng ở Tuân Đạo. Hai đại đội của tiểu đoàn lính khố đỏ số 2 cùng phân đội pháo vây hãm ở phía Bắc và liên kết với quân của vùng quân sự số 7 để chiếm các phòng tuyến Nga Thôn, Cư Thôn và Hạ Liên. 

Ngày 01/01/1887, trong khi Dodds cho quân từ Cho Hoang đi thám thính Thượng Thọ và chiếm được khu Bắc làng Thượng Thọ, Metzinger lệnh cho pháo binh pháo kích Mỹ Khê. Đêm mùng 1 rạng ngày mùng 2 quân Pháp đào hào dẫn đến làng này. Ông ta điện báo với cấp trên có khoảng 2.000 nghĩa quân đã rút khỏi làng, nhưng vẫn còn khoảng 1.000 nghĩa quân chống trả quyết liệt. 

Ngày 02/01/1887, sau khi chiếm được Bắc Thượng Thọ, Dodds quyết định siết chặt vòng vây. Đêm mùng 2 rạng sáng 03/01, nghĩa quân phản công ở Kẻ Sua và chọc thủng vòng vây ở Tuân Đạo để vào Mậu Thìn nhưng bị chặn lại. Từ 5 giờ chiều, quân Pháp nã pháo vào làng Mậu Thìn. Trong đêm 3 và 4/01, nghĩa quân mở đường máu phá vòng vây ở Mậu Thìn và tấn công toán lính Pháp đóng ở Thượng Thọ do hạ sĩ Collot chỉ huy nhưng chỉ gây cho một số lính Pháp bị thương. Cũng trong đêm 03/01, hạ sĩ Gallais chỉ huy chốt gác ở Phúc Thọ được chi viện thêm nửa phân đội nên điều quân lập chốt chặn giữa Phúc Thọ-Tuân Đạo. Từ vị trí này, Gallais kết nối được các chốt binh ở Phúc Thọ cũng như ở Tuân Đạo. Do chỉ cách khu đóng quân gần nhất của nghĩa quân chừng 500m nên Gallais quan sát thấy khoảng 10 nghĩa quân canh gác ban ngày và 18 nghĩa quân canh gác ban đêm. 

Ngày 04/01/1887, căn cứ làng Mậu Thìn bị tấn công, nghĩa quân bắn trả toán lính Pháp làm nhiệm vụ đào hào áp sát căn cứ. Hướng tấn công của trung tá Metzinger triển khai nhanh hơn, các đường hào chỉ còn cách căn cứ chừng 500-600m, nhưng lính Pháp liên tục bị thương do không có ụ đất che chắn. Để chặn nghĩa quân Đề Soạn đến ứng cứu, Metzinger yêu cầu đưa thêm một đại đội thủy quân lục chiến từ Thanh Hóa về Tam Cao.

Ngày 05/01/1887, trung tá Metzinger được chi viện một phân đội lính khố đỏ Bắc Kỳ cùng một khẩu pháo nhằm đánh bật nghĩa quân đang cắm chốt giữa Tam Cao và tuyến vây hãm. Các đường hào giúp lính của Dodds áp sát rìa làng Thượng Thọ 100m, nhưng không thể vào trong làng cũng như không thể vượt qua khu rìa làng do địa hình hiểm trở. Không phát hiện nghĩa quân trên các hào lũy Thượng Thọ và im lặng bao trùm 2 ngày liên tiếp, Dodds tin rằng nghĩa quân đã rút lui nên xua lính đi thám thính từ làng Thượng Thọ đến các rìa phía Đông và Bắc của căn cứ Ba Đình.

Sáng ngày 06/01/1887, quân Pháp chuyển khá nhiều đất và cành cây để đắp ụ lớn tạo lá chắn ở đầu đường hào dẫn vào Thượng Thọ giúp đào hào nhanh hơn. Quân Pháp chia thành ba hướng, tấn công Nam Thượng Thọ và Mậu Thìn: Hướng thứ nhất men theo đê về hướng cổng làng Thượng Thọ, hướng thứ hai tập trung từ khu chỉ huy ở Thượng Thọ phía sau rặng tre, tấn công rìa làng bên mạn trái của hướng quân thứ nhất; và hướng thứ ba do thiếu úy Collot chỉ huy gồm 1,5 phân đội lính khố đỏ chi viện (). Trước sức tấn công tổng lực của quân Pháp, 9 giờ sáng ngày 21/01/1887, nghĩa quân rút khỏi căn cứ Ba Đình sau nhiều ngày liên tiếp hứng chịu mưa đạn pháo dữ dội. 

Theo thừa nhận của tướng lĩnh Pháp, cuộc công hãm bắt đầu từ ngày 31/12/1886 đến 21/01/1887 là chiến dịch khiến quân Pháp thiệt hại lớn, dù được chuẩn bị tốt về quân số cũng như trang thiết bị, vũ khí. 

(Nguồn ảnh tư liệu do tác giả gửi kèm bài viết)

Chú thích:

(1). Trung tá Metzinger là chỉ huy vùng quân sự số 7 gồm Thanh Hóa, Vinh, Nghệ Tĩnh, còn trung tá Dodds là Trung đoàn trưởng Trung đoàn lính khố đỏ Bắc Kỳ số 2, chỉ huy vùng quân sự số 6 Nam Định, theo tờ Chỉ thị (Le mot d’ordre) số ra ngày 28/07/1886.

(2). Một số địa danh được giữ nguyên theo cách ghi trong tài liệu lưu trữ của Pháp do không thể tra cứu chính xác.

(3). Lịch sử quân sự của Đông Dương thuộc Pháp từ những ngày đầu cho đến nay (tháng 7/1930), trang 140


ThS Đào Thị Ngọc Nhàn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I