Bản đồ Chơn Sảng- Do Sở Thủy văn hải quân Pháp thực hiện từ các đợt đo đạc hải văn Pháp cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX

Làm rõ cấu trúc công trình phòng thủ - dịch trạm thời Nguyễn 

Từ thực tế hiện trường, ghi nhận hiện trạng tại di tích trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng rất khác nhau về cấu trúc mặt bằng. Tại di tích trạm Nam Chơn, cấu trúc mặt bằng nền móng còn khá nguyên vẹn, ngoại trừ phía Đông Nam đã bị phá hủy do sóng biển cuốn trôi, bình đồ hình chữ nhật (có lẽ ban đầu là hình vuông), kích thước nguyên vẹn nhất ở cạnh Tây - Bắc là 114m, cạch Đông - Bắc và Tây - Nam là 108,5m. Trạm được quy hoạch xây dựng theo chính hướng, 4 góc của trạm quay về 4 hướng chính: Bắc - Nam - Đông - Tây. Khu vực trung tâm được xác định là khu vực cao nhất của trạm, ở đây có thể có các công trình kiến trúc được xây dựng từ thời Nguyễn và có thể được tiếp tục xây dựng và cải tạo phục vụ cho mục đích quân sự và dân sinh trong những giai đoạn tiếp theo. Trên mặt bằng di tích còn ghi nhận một số công trình hiện đại như giếng nước, bể nước bằng bê tông, móng cột điện… được đào sâu xuống nền di tích. Căn cứ đặc điểm vật liệu và kỹ thuật xây dựng, các công trình này có khả năng được hình thành vào những thập niên gần đây.

Di tích đồn Chơn Sảng nằm sát với chân núi, bình đồ gần hình thang, trong đó cạnh lớn sát chân núi, cạnh nhỏ hướng ra biển, tổng diện tích là 2.482m2. Quan sát xung quanh cho thấy, di tích được xây dựng trên một mỏm núi cao, nằm gần và án ngữ con đường thiên lý từ Hải Vân quan đi xuống. 

Các hiện vật khai quật tại trạm Nam Chơn. Ảnh: Phạm Quốc Triệu

Tại trạm Nam Chơn, đoàn khai quật đã mở 6 hố, với diện tích 300m², tập trung tại các góc, tuyến thành, khu vực cổng, đường đi và khu vực trung tâm của di tích. Kết quả bước đầu đã làm xuất lộ rõ thêm và nhận diện: Hệ thống bờ thành ngoài; Hào thành; Các cấp kè đá của bờ thành trong; Dấu tích cổng và đường đi tại khu vực phía Tây Bắc; Bó nền bằng đá, nền lát gạch và chân tảng đá kê cột tại khu vực trung tâm. Trên phạm vi 6 hố khai quật, ngoại trừ hố H4, các hố còn lại đều phát hiện được vết tích nền móng kiến trúc/bờ kè tường thành của di tích trạm Nam Chơn. 

Đoàn khai quật phát hiện tổng cộng 904 hiện vật, gồm đồ gốm, đồ sành và vật liệu đất nung, có niên đại từ thời Trần (thế kỷ XIV), đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX). Kết quả này cho thấy khu vực có quá trình sử dụng kéo dài, cần tiếp tục nghiên cứu để làm rõ diễn biến lịch sử, chức năng và các giai đoạn tồn tại của di tích.

Tại di tích đồn Chơn Sảng, đoàn khai quật đã mở 6 hố, với diện tích 300m², trong đó, ưu tiên tập trung cho hố H1 có tổng diện tích 160m2, nằm chính hướng Bắc-Nam, mặt chính hướng ra vịnh Nam Chơn nhằm làm xuất lộ tương đối đầy đủ mặt bằng nền móng của công trình kiến trúc trung tâm, được xác định là hạng mục quan trọng nhất tại đồn Chơn Sảng. 

Trạm Nam Chơn- Hiện trạng phát hiện di tích hố 26.NC.H3 tại trạm Nam Chơn (phạm vi đường đi). 

Nguồn ảnh: Đoàn khảo cổ

Khác với Nam Chơn, di tích Chơn Sảng gần như chưa có tác động sinh hoạt của con người, các yếu tố tự nhiên tác động đến di tích cũng ít hơn. Di tích còn nguyên vẹn, các bờ kè đá mặc dù cũng bị sạt lở nhưng không nhiều, mà chỉ xảy ra ở những đoạn kè góc.

Kết quả khai quật bước đầu tại đồn Chơn Sảng đã làm xuất lộ: Nền móng kiến trúc trung tâm; Hệ thống chân tảng và hố móng cột; Mặt bằng kiến trúc có bố cục tương đối quy chuẩn; Ba cấp nền kè đá tại mặt Tây Nam; Hệ thống cầu thang gồm 13 bậc đá; Hai dấu tích trạm gác tại góc phía Tây và phía Nam; Hệ thống kè đá tận dụng địa hình tự nhiên ở mặt Đông Bắc. 

Đồn Chơn Sảng-Hiện trạng xuất lộ di tích đồn Chơn Sảng-nhìn từ hướng Đông. Nguồn ảnh: Đoàn khảo cổ

TS Phạm Văn Triệu, Trưởng phòng Khảo cổ học Lịch sử, Viện Khảo cổ học, chủ trì cuộc khai quật nhận định: Các dấu tích cho thấy đồn Chơn Sảng được xây dựng trên địa hình cao, có khả năng bao quát vịnh Nam Chơn và kiểm soát tuyến đường Thiên Lý từ Hải Vân quan đi xuống. Việc tổ chức công trình trung tâm, các cấp nền, cầu thang và trạm gác phản ánh rõ tính chất quân sự, kiểm soát giao thông và phòng thủ của di tích.

Trạm Nam Chơn-Hiện trạng phát hiện di tích hố 26.NC.H1-góc phía Tây.  Nguồn ảnh: Đoàn khảo cổ

Bên cạnh đó, đoàn khai quật phát hiện 60 di vật. Đáng chú ý là một mảnh phù điêu bằng đá sa thạch nằm ở lớp đào 2 của hố H2, nội dung thể hiện hình tượng một vị thần trong tư thế thiền, có thể thuộc văn hóa Chămpa. Đây là hiện vật sớm nhất và khác hoàn toàn về tính chất và niên đại so với di tích đồn Chơn Sảng.

Đồn Chơn Sảng-Hiện trạng xuất lộ di tích đồn Chơn Sảng-nhìn từ hướng Tây.  Nguồn ảnh: Đoàn khảo cổ

“Mắt xích” yết hầu bảo vệ cửa ngõ phía bắc Đà Nẵng

Cùng với hệ thống các di tích khác như pháo đài Định Hải, thành An Hải, thành Điện Hải,… các di tích đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng hệ thống phòng thủ vịnh Hàn, là những bộ phận quan trọng trong cấu trúc phòng thủ Đà Nẵng, góp phần làm nên chiến thắng oanh liệt của quân dân nhà Nguyễn trong cuộc đối đầu và chiến thắng lịch sử trước liên quân Pháp-Tây Ban Nha.

Giá trị của Nam Chơn, Chơn Sảng không thể đánh giá tách rời khỏi hệ thống cấu trúc phòng thủ mà nó là một bộ phận. 

Trong cấu trúc ấy có thể nhận ra một sự phân vai chức năng khá rõ. Thành Điện Hải và thành An Hải là hai trung tâm chỉ huy - hỏa lực chủ lực, kiểm soát cửa sông Hàn. Các pháo đài Phòng Hải, Định Hải khống chế mặt biển và các điểm cao. Riêng cụm chân nam Hải Vân - gồm đồn Chơn Sảng, trạm Nam Chơn và pháo đài Định Hải trên Hòn Hành - đảm nhận vai trò bịt cửa ngõ phía Bắc, nơi con đường Thiên Lý từ Huế đổ xuống đồng bằng Quảng Nam. Mỗi công trình trong cụm này có một chức năng riêng nhưng phối hợp chặt với nhau: Định Hải nắm điểm cao và hỏa lực phòng ngự; Chơn Sảng là đồn trú quân cơ động; Nam Chơn vừa là trạm dịch bảo đảm thông tin - hậu cần, vừa là điểm tựa kiên cố bằng đá.

 Phù điêu tượng bằng đá sa thạch phát hiện tại hố đồn Chơn Sảng. Nguồn ảnh: Đoàn khảo cổ

Xét ở phương diện quân sự cho thấy Chơn Sảng, Nam Chơn là một mắt xích phòng thủ, còn ở phương diện giao thông - hành chính, trạm Nam Chơn, đồn Chơn Sảng trước hết và bản chất là một đồn, một dịch trạm - mắt xích trong hệ thống trạm dịch và kiểm soát đường Thiên Lý (hay đường Cái Quan) nối kinh đô Huế với các trấn phía Nam. 

Vị trí của các di tích nằm ngay chân nam đèo Hải Vân, bất kỳ đoàn công văn, sứ bộ, quan lại hay binh mã nào từ Huế vào Nam đều phải vượt Hải Vân, chịu sự kiểm soát của Chơn Sảng và dừng chân ở Nam Chơn để đổi ngựa, nghỉ ngơi, chuyển giao công văn. Theo nghĩa đó, 2 di tích này như một yết hầu: Ai khống chế được điểm này thì khống chế được mạch giao thông và liên lạc giữa trung ương với nửa Nam đất nước. Tính chất yết hầu cũng lý giải vì sao trong chiến cuộc 1858-1860, khu vực Chơn Sảng - Nam Chơn trở thành mục tiêu tranh chấp: cắt được nó là cắt đường tiếp viện và liên lạc của triều đình từ Huế vào mặt trận Đà Nẵng. 

Chiến thắng Chơn Sảng tháng 11.1859 là một trong những điểm son chói lọi nhất của mặt trận Quảng Nam - Đà Nẵng, buộc quân Pháp phải co cụm, rút về thành Điện Hải, rồi rút quân hoàn toàn khỏi Đà Nẵng vào tháng 2-1860.

 Mô hình 3D kiến trúc trung tâm Chơn Sảng, hố H1. Nguồn ảnh: Đoàn khảo cổ

Khánh Chi