Tượng Chu Văn An.
Thời Lý, chưa có tư liệu nào cho biết các chức quan giảng dạy tại Quốc Tử Giám.
Sang thời Trần (1225 - 1400), Quốc Tử Giám Thăng Long được nhà nước chú trọng phát triển cả về quy mô và cơ cấu tổ chức. Năm 1236, vua Trần Thái Tông đã chọn người quản lý Quốc Tử Giám với chức vụ là Đề điệu, đến năm 1272, triều đình chính thức đặt học quan cho trường Quốc Tử Giám là Tư nghiệp, “chọn người tài giỏi, có đức, thông hiểu kinh sách bổ làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám”. Dưới thời Trần, Chu Văn An (1292 - 1370), danh nho nổi tiếng học vấn uyên thâm, đạo đức trong sáng được vua Trần Minh Tông mời ra làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, đồng thời dạy học cho Hoàng thái tử. Ngoài Tư nghiệp, thời Trần còn đặt chức quan Trợ giáo, giúp việc giảng dạy cho Tư nghiệp. Tiến sĩ Đoàn Xuân Lôi (đỗ năm 1384) là một trong những Trợ giáo tại Quốc Tử Giám.
Triều Lê phát triển, hoàn thiện hệ thống quan chức của Quốc Tử Giám. Năm 1434, Vua Lê Thái Tông đặt chức quan Tế tửu đứng đầu Quốc Tử Giám. Những người được bổ nhiệm chức Tế tửu đều là các nhà khoa bảng như Lý Tử Tấn, Vũ Mộng Nguyên, đều là những người đỗ Thái học sinh năm 1400. Sau đó, một loạt các vị đại khoa như Trạng nguyên Nguyễn Trực, Bảng nhãn Nguyễn Như Đổ (khoa thi năm 1442), Hoàng giáp Nguyễn Bá Ký... được cử giữ chức Tế tửu Quốc Tử Giám. Sau Tế tửu là Tư nghiệp, chức quan đứng thứ hai của Quốc Tử Giám. Thời kỳ này có thể kể đến các vị như Nguyễn Thiên Túng (năm 1449), Ngô Sĩ Liên, Nguyễn Văn Chất... Họ đều là những danh nho, đại khoa đương thời. Từ thời Lê Trung hưng, cụ thể từ năm 1693, vua Lê Hy Tông quy định, phải là các nhà khoa bảng, đang giữ những trọng trách quan trọng của triều đình (Thượng thư, Thị lang) mới được kiêm nhiệm chức Tế tửu, Tư nghiệp. Các vị quan đại thần có uy tín, học vấn uyên bác như Hộ bộ Thượng thư Phùng Khắc Khoan; Lễ bộ thượng thư Nguyễn Công Thái, Công bộ Thượng thư Trương Công Giai, Lễ bộ Thượng thư Nguyễn Bá Lân, Lễ bộ Thượng thư Nguyễn Nghi; Hình bộ Tả thị lang Vũ Miên, Binh bộ thượng thư Nhữ Đình Toản; Công bộ Thượng thư Nguyễn Nghiễm, … được triều đình tin tưởng, cho kiêm nhiệm Tế tửu, Tư nghiệp.
Theo quan chế thời Hồng Đức, Tế tửu thuộc hàm Tòng tứ phẩm, được hưởng 44 quan tiền/năm, mặc áo màu lục. Chức trách của Tế tửu là quản lý Văn Miếu, thực hiện việc cúng tế xuân thu nhị kỳ theo quy định tế lễ tại Văn Miếu, đồng thời thực hiện rèn tập sĩ tử ở Quốc Tử Giám, cụ thể hằng tháng cho Giám sinh tập làm văn, đào tạo nhân tài thực sự cho triều đình. Chức trách của Tế tửu thời Lê Trung hưng không thay đổi nhiều nhưng từ năm Bảo Thái thứ 2 (1721), vua Lê Dụ Tông yêu cầu Tế tửu, Tư nghiệp cùng tham gia giảng dạy cho học trò ở tại Quốc Tử Giám, để khuyến khích sĩ tử, nâng cao chất lượng giáo dục.
Tư nghiệp Quốc Tử Giám lúc đầu (thời Trần) là chức học quan đứng đầu Quốc Tử Giám, phụ trách, quản lý việc giáo dục tại trường. Sang thời Lê sơ, Tư nghiệp là chức quan đứng thứ hai, làm phó cho Tế tửu, giúp Tế tửu trong việc rèn tập sĩ tử. Quan chế thời Lê xếp Tư nghiệp hàm Tòng ngũ phẩm, được hưởng 36 quan tiền/năm, mặc áo màu lục.
Chức năng của Quốc Tử Giám là nơi đào tạo quan lại cho nhà nước, vì thế, Tế tửu với vai trò là người đứng đầu Quốc Tử Giám cùng quan Tư nghiệp ngoài việc tổ chức dạy và học, còn phải tổ chức khảo hạch (kiểm tra) sự chuyên cần, tiến bộ của Giám sinh, chấm bài và báo cáo sang Bộ Lại để làm căn cứ bổ tuyển nhân tài theo quy định.
Quốc Tử Giám dưới thời Lê còn là cơ quan quản lý giáo dục, đào tạo của nhà nước, nên khi triều đình chủ trương thay đổi quy chế giáo dục, thi cử, quan Tế tửu, Tư nghiệp phải thực hiện thay đổi chương trình dạy và học, đồng thời hướng dẫn cho các học quan ở các trường học ở các địa phương trong cả nước tuân theo.
Ngoài ra, triều đình còn cho tuyển lựa giảng viên Quốc Tử Giám, đặt các chức danh khác nhau: Giáo thụ, Bác sĩ, Trực giảng, Trợ giáo như: Phan Phu Tiên làm Quốc Tử Giám Bác sĩ, Nguyễn Nhữ Bật làm Giáo thụ, Nguyễn Siêu làm Trợ giáo, Lương Mộng Tinh, Vũ Vĩnh Trinh làm Trực giảng. Học quan Quốc Tử Giám tùy từng vị trí có chức năng cụ thể:
Giáo thụ: chức quan giảng dạy (học quan) tại Quốc Tử Giám, giúp Tư nghiệp khảo học trò trong các kỳ khảo hạch tại Quốc Tử Giám, truyền đạt kinh điển Nho giáo, huấn dụ của nhà vua, giảng dạy cho Giám sinh… hưởng 21 quan tiền/năm, mặc áo màu xanh. Phạm Duy Ninh, Nguyễn Nhữ Bật, Nguyễn Thiên Túng… đã từng đảm nhiệm chức vụ Giáo thụ trường Giám.
Trực giảng: trợ giúp cho Giáo thụ giảng tập cho Giám sinh. Trực giảng hưởng 21 quan tiền/năm, mặc áo màu xanh.
Ngũ kinh Bác sĩ: người thông hiểu các kinh sách (Tứ thư, Ngũ kinh) chuyên giảng tập cho Giám sinh về những kinh điển của Nho giáo. Trực giảng và Bác sĩ hàm Tòng bát phẩm. Từ đời Lê Trung hưng về sau, triều đình bỏ chức Ngũ kinh Bác sĩ.
Trợ giáo: giúp việc giảng dạy cho Giáo thụ, hàm Tòng bát phẩm. Số lượng học quan ngoài Tế tửu và Tư nghiệp 1 người, Giáo thụ khoảng 5 người trở lên, Bác sĩ hoặc Ngũ kinh Bác sĩ 5 người, Trực giảng khoảng 5 người, Trợ giáo khoảng 5 - 10 người.
Đội ngũ học quan Quốc Tử Giám đã góp phần không nhỏ vào việc đào tạo nên hàng loạt danh nho, danh thần cho đất nước như: Vũ Miên, Nguyễn Bá Lân, Lê Quý Đôn, Ngô Thời Nhậm, Ngô Thời Sĩ, Bùi Huy Bích,…
Lễ kỷ niệm 650 năm ngày mất Danh nhân Chu Văn An.
Hệ thống học quan Quốc Tử Giám qua các thời kỳ có sự khác nhau nhưng những người giảng dạy tại đây cũng đã có những đóng góp cho Quốc Tử Giám, góp phần hình thành nên một trung tâm giáo dục cao cấp của nhà nước, đào tạo hàng ngàn trí thức, danh nhân lớn của nước nhà và góp phần to lớn vào công cuộc xây dựng một đất nước thịnh trị. Mặc dù trải qua nhiều biến động bởi các xu thế chính trị nhưng đội ngũ học quan luôn là những người tâm huyết với công cuộc trồng người, để cho nền giáo dục, văn hóa của đất nước mãi phát triển, nhân tài lớp lớp kế tiếp. Họ không chỉ là nhà quản lý về giáo dục mà còn là những nhà giáo mẫu mực, đức trọng tài cao, là những trụ cột quốc gia giúp triều đình trong việc “trị quốc, bình thiên hạ”, là những cây đại thụ trong nền văn hóa, nước nhà. Học quan Quốc Tử Giám luôn xứng đáng là tấm gương về trí tuệ, tài năng, tinh thần rèn luyện, cống hiến cho sự nghiệp kiến quốc và trồng người. Họ sẽ mãi là tấm gương để các thế hệ kính trọng, noi theo.
TS Nguyễn Văn Tú
Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám