Các đơn vị Giải phóng quân tập trung trước Quảng trường Ba Đình

Ngay sau khi về Hà Nội, chiều ngày 25 tháng 8 năm 1945 Bác Hồ từ làng Gạ ở ngoại thành đi ô tô vào nội thành. Xe qua Nhật Tân, Yên Phụ, Hàng Đậu, Hàng Giấy, Hàng Đường, Hàng Ngang, vòng đến dừng ở số nhà 35 phố Hàng Cân, theo thang gác của ngôi nhà này, Bác lên tầng hai của nhà số 48 Hàng Ngang. Cùng đi có đồng chí Trường Chinh đã đến làng Gạ đón Người từ buổi sáng.

Ngay ngày hôm sau, 26 tháng 8, tại 48 Hàng Ngang Bác triệu tập và chủ trì cuộc họp của Thường vụ Trung ương Đảng. Tại cuộc họp này Người cùng Thường vụ Trung ương Đảng thống nhất những chủ trương đối nội, đối ngoại trong tình hình mới, thống nhất việc sớm công bố danh sách thành viên và mở rộng hơn nữa thành phần của Chính phủ lâm thời. Người nhấn mạnh những việc cần làm ngay trước khi quân đội Tưởng vào Đông Dương tước vũ khí của quân đội Nhật. Một vấn đề đặc biệt được quan tâm, đó là chuẩn bị Tuyên ngôn Độc lập và tổ chức mít tinh lớn ở Hà Nội để Chính phủ ra mắt nhân dân, ngày ra mắt của Chính phủ lâm thời cũng là ngày nước Việt Nam chính thức công bố quyền độc lập và thiết lập chính thể dân chủ cộng hòa. 

Tại cuộc họp của Ủy ban Dân tộc giải phóng ngày 27 tháng 8 năm 1945, theo đề nghị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chính phủ thống nhất quốc gia được thành lập bao gồm cả những đại biểu các đảng phái yêu nước và những nhân sĩ không đảng phái. Tại cuộc họp này Người được bầu làm Chủ tịch Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Ngày 28 tháng 8 tại số nhà 48 phố Hàng Ngang Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh bắt đầu khởi thảo bản Tuyên ngôn Độc lập. Dự thảo xong, ngày 30 tháng 8, Người mời một số đồng chí đến góp ý, Người không giấu nổi cảm xúc, nói rằng trong đời Người đã viết nhiều nhưng sung sướng nhất, sảng khoái nhất là những giờ phút soạn thảo bản Tuyên ngôn này và mặc dù đã viết nhiều nhưng bây giờ mới viết được một bản Tuyên ngôn như vậy. Những ngày tiếp theo Người bổ sung một số điểm vào Tuyên ngôn Độc lập, đồng thời trực tiếp chỉ đạo cụ thể về việc chuẩn bị mít tinh lớn vào ngày 2 tháng 9 tại Quảng trường Ba Đình.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, tại Quảng trường Ba Đình, ngày 02-9-1945.

Nguồn Bảo tàng Hồ Chí Minh

Đối với toàn thể nhân dân Việt Nam, ngày 2 tháng 9 năm 1945 là một ngày vừa long trọng, vừa vẻ vang, vừa sung sướng, Đối với nhân dân Hà Nội ngày đó còn được ưu đãi hơn bởi vì đó không chỉ là ngày vẻ vang của Độc lập, mà còn là một ngáy lần đầu tiên nhân dân Thủ đô được đón và tận mắt thấy người con ưu tú nhất của dân tộc Việt Nam. Trong tác phẩm “Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch” tác giả Trần Dân Tiên viết: Ngày hôm đó nhân dân Hà Nội, các thành phố và các làng lân cận làm thành một dòng người vô tận chảy vào vườn hoa Ba Đình, tràn ngập đường phố chung quanh, có đến hơn một nửa triệu người. Chưa bao giờ trong lịch sử Hà Nội và cả Việt Nam có cuộc mít tinh vĩ đại như thế. Dưới ánh nắng tươi sáng của mùa Thu, một khung trời trong xanh, cờ đỏ sao vàng hiên ngang phấp phới và thổi vào lòng người một luồng gió xuân… Một khung cảnh hùng vĩ, một diễn đàn cao và trang nghiêm, quân đội anh dũng, hàng rào danh dự chỉnh tề, một rừng hoa và trong ánh mắt của tất cả mọi người đều ánh lên niềm tự hào rằng tất cả những điều đó đều là của mình. 

Một kỷ niệm thân mật, sâu sắc nhất đối với tất cả những ai tham dự cuộc mít tinh ngày 2 tháng 9 ở Hà Nội, đó là lúc Bác Hồ dừng lại sau khi đọc một đoạn Tuyên ngôn, giữa những tiếng vỗ tay, tiếng hoan hô nhiệt liệt, Người hỏi: Tôi nói đồng bào nghe rõ không? Câu hỏi làm tiêu tan tất cả những gì còn xa cách giữa Chủ tịch và nhân dân, một mối tình thắm thiết kết chặt lãnh tụ và quần chúng. Tất cả mọi người thấy vị Chủ tịch là một người như mình, của mình, thân thiết với mình, một người thương yêu nhân dân với một tấm lòng vô hạn. Và trả lời câu hỏi của vị Chủ tịch, hơn nửa triệu người một tiếng đáp đồng thanh: “Có” vang như tiếng sấm.

Bản Tuyên ngôn Độc lập được kết thúc bằng những lời bất hủ: Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mệnh và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy.

Từ Hà Nội, từ Quảng trường Ba Đình lịch sử truyền đi khắp thế giới lời thề bất hủ ấy và ngày 2 tháng 9 mùa thu ấy đi vào lịch sử dân tộc là ngày Tết vui nhất, sung sướng và thiêng liêng nhất của dân tộc Việt Nam - Tết Độc lập.

TS Nguyễn Thị Tình

Ủy viên Thường vụ Hội DSVH Việt Nam; 

nguyên Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh