1. Theo lý thuyết, hàng rào bao gồm hệ thống hàng chục căn cứ quân sự kết hợp với hệ thống vật cản (bãi mìn, hàng rào dây thép gai…), các thiết bị trinh sát điện tử mặt đất và trên không (máy cảm ứng âm thanh, cảm ứng địa chấn, cảm biến hơi người, ra đa…) được bố trí liên hoàn trong khu vực có chiều dài khoảng 100km (từ cảng Cửa Việt đến biên giới Việt - Lào) và chiều rộng từ 10 đến 15km, có chỗ rộng đến 40km tùy theo địa hình từng khu vực và đối tượng cần ngăn chặn (người, xe cộ, phương tiện…). 

Dưới mặt đất, hàng rào được xây dựng gồm nhiều lớp phòng thủ từ hàng rào dây thép gai (cao khoảng 3m, với 12 lớp chồng lên nhau) đến bãi mìn dày đặc với nhiều loại mìn khác nhau. Bên cạnh đó là hỏa lực yểm trợ từ pháo binh và xe tăng trên toàn tuyến. Trên không, các loại máy bay trinh sát hoạt động 24/24 giờ trong ngày, theo dõi hoạt động dọc tuyến hàng rào vừa để phát hiện tín hiệu lạ vừa nhận tín hiệu từ các thiết bị khác chỉ điểm cho pháo binh và không quân bắn pháo và ném bom mục tiêu... 

Theo Mắc Namara, chính ông đã đề nghị một nhóm các nhà khoa học nổi tiếng làm việc theo hợp đồng với Viện Phân tích các vấn đề về quốc phòng của Lầu Năm Góc. Nhóm này kết luận rằng: “Việc ném bom thực sự không đem lại hiệu quả và khuyến nghị thành lập một “barie” như là một biện pháp thay thế để kiểm soát việc thâm nhập của miền Bắc vào miền Nam gồm việc lập ra một vành đai phức tạp gồm mìn và các máy cảm ứng dọc theo đường giới tuyến quân sự và vùng đất ở Lào” (1).

Đề án về hàng rào điện tử Mắc Namara được đệ trình lên Tổng thống Mỹ Giôn xơn vào tháng 10 năm 1966. Nó được CIA đánh giá là “sâu sắc và giống với đánh giá của họ”. Tuy vậy, đề án này nhưng vẫn bị phe hiếu chiến trong Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân phản ứng mạnh mẽ. Bởi vậy, hàng rào điện tử này đã không được triển khai thực hiện một cách đầy đủ như trong đề án.

Đến cuối 1968, hàng rào điện tử Mắc Namara chỉ mới hoàn chỉnh được 3 km từ bờ biển thuộc thôn 8 (Gio Hải) đến Đồi 31 (Gio Mỹ). J.Pimlott trong sách Việt Nam – những trận đánh quyết định đã viết: “Về nguyên lý, việc lập hàng rào là một ý kiến hay nhưng kế hoạch đã bị bỏ dở - sau khi hoàn thành khoảng 10 dặm ở đầu phía Đông - một phần vì tính chất của cuộc chiến tranh đã thay đổi sau cuộc tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, một phần vì quá tốn kém (khoảng 1 tỷ đô la) (2).     

2. Trong 3 km đã hoàn thành cũng như trong toàn bộ đề án về hàng rào điện tử Mắc Namara, Dốc Miếu là căn cứ quan trọng nhất bởi nó là Trung tâm điều khiển bảo vệ hàng rào với hệ thống xử lý thông tin được bảo vệ bởi các loại vũ khí, trang bị hiện đại nhất của Mỹ lúc bấy giờ. Nó được ví như “con mắt thần” của hàng rào điện tử Mắc Namara.

Dốc Miếu vốn là một quả đồi đất đỏ bazan rộng khoảng 262 ha thuộc xã Gio Lễ huyện Gio Linh (cũ). Đây là quả đồi cao nhất ở phía Đông Do Linh, gần khu phi quân sự, cách Chi khu quân sự Gio Linh khoảng 15 km, cách Cồn Tiên 12 km, có quốc lộ 1A xuyên qua. Dốc Miếu có vị trí chiến lược vô cùng lợi hại ở phía Đông Bắc Quảng Trị. Bởi vậy, khi xâm lược Việt Nam, thực dân Pháp đã xây dựng ở đây một hệ thống đồn bốt. Trên cơ sở hệ thống đồn bốt này, năm 1955, chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm tiếp tục sử dụng và mở rộng làm căn cứ chốt giữ vùng Nam giới tuyến, giúp đế quốc Mỹ thực hiện âm mưu chia cắt lâu dài đất nước ta.

Tuy nhiên, bị ràng buộc bởi Hiệp định Giơ ne vơ, những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ, chính quyền Sài Gòn chưa thể xây dựng nơi đây thành căn cứ quân sự với quy mô lớn. Nó được sử dụng làm nơi đóng trụ sở của Tổ quốc tế giám sát việc thi hành hiệp định Giơ ne vơ ở vùng phi quân sự. Đồng thời đây cũng là nơi đóng quân của lực lượng cảnh sát ngụy bảo vệ giới tuyến và một vài đơn vị thuộc Sư đoàn 1 bộ binh thuộc Quân lực Việt Nam Cộng hòa chốt giữ. 

Mãi đến những năm 1966-1967, khi chiến tranh diễn ra ngày càng ác liệt và nguy cơ tuyến phòng thủ Bắc Quảng Trị khó trụ vững, kế hoạch xây dựng hàng rào điện tử Mắc Namara được triển khai thì căn cứ Dốc Miếu mới được chúng củng cố, xây dựng quy mô lớn với ý đồ biến nơi đây thành vị trí trung tâm quan sát và điều phối hỏa lực của toàn tuyến, nơi tập trung nhiều thiết bị trinh sát điện tử, pháo hạng nặng và lực lượng đồn trú của quân Mỹ. Đây được coi là “Mắt thần” của hàng rào điện tử Mắc Namara. 

Xác xe tăng địch trong khu di tích Dốc Miếu.

Căn cứ Dốc Miếu được bảo vệ nghiêm ngặt và chặt chẽ với nhiều lớp hàng rào khác nhau: Lớp ngoài cùng là hỏa lực của các loại pháo hạng nặng như 155mm, 175mm, 406mm (pháo hạm của Hạm đội 7) được bắn từ Cồn Tiên, Căn cứ 241, Hạm đội 7. Hàng rào thứ hai là lính phục kích và bãi mìn. Đó là những đội “Dơi, nhện”, “Gà tàng”, “Trâu điên” chuyên đi phục kích vào ban đêm. Bãi mìn được bố trí kết hợp nhiều loại hình khác nhau. Phổ biến là trận địa hình chữ V. Mỗi trận địa hình chữ V bố trí khoảng 20 đến 30 quả mìn Claymo. Chân đồn và triền dốc là hệ thống rào kẽm gai và giao thông hào dày đặc. Sau đó đến một loạt lô cốt án ngữ xung quanh. Các lô cốt này được đúc sẵn và được máy bay cẩu đến xếp thành hàng rào. Nối liền các lô cốt là giao thông hào. Sau hàng rào là toàn cảnh một căn cứ quân sự mạnh nhất trong hệ thống hàng rào điện tử Mắc Namara. Nó bao gồm: Các trận địa pháo với nhiều loại pháo cỡ lớn từ 105mm đến 175mm bố trí ở phía Bắc căn cứ do một tiểu đoàn pháo binh phụ trách. Xe tăng, thiết giáp của Thiết đoàn M113 và M118, địch bố trí ở trung tâm và góc Tây Bắc căn cứ làm nhiệm vụ tuần tra, ứng cứu, bảo vệ hàng rào điện tử. Hệ thống trại lính, nhà kho, hầm lán. Trại lính chủ yếu làm bằng sắt, lợp mái tôn, nhưng cũng có lán đúc bằng bê tông, cốt thép dành cho cố vấn Mỹ và Bộ Chỉ huy pháo binh, Trung tâm hành quân của ngụy… Các lối ra vào căn cứ đều bố trí các cụm công sự canh gác 24/24. Trên đỉnh đồi gần Trung tâm chỉ huy là một Tháp canh kiên cố cao hơn 10m. Trung tâm xử lý thông tin liên lạc nằm ở vị trí cao nhất Dốc Miếu, ngoài việc liên lạc chỉ huy với các căn cứ xung quanh thì nhiệm vụ chủ yếu là xử lý thông tin tiếp nhận được từ các thiết bị trên hàng rào điện tử Mắc Namara.

3. Mặc dù được xây dựng kiên cố và trang bị các loại vũ khí, khí tài hiện đại bậc nhất lúc bấy giờ, nhưng trong suốt thời gian từ năm 1967 đến 1972, căn cứ Dốc Miếu cũng như hàng rào điện tử Mắc Namara của Mỹ bị quân và dân ta đánh phá liên tục nên không phát huy được hiệu quả như kỳ vọng ban đầu. Tiêu biểu là trận pháo kích ngày 20 tháng 3 năm 1967. Trong trận này, “các chiến sĩ pháo binh bắn 1.200 viên đạn pháo trong nửa tiếng đồng hồ. Kết quả, ta tiêu diệt 1.070 tên địch, đa số là loại lính thủy quân lục chiến, phá hủy 22 xe tăng và M113, 37 xe vận tải, 5 máy bay lên thẳng, thiêu hủy 1 kho xăng, 2 kho đạn” (3). Trận ngày 27 tháng 7 năm 1967, Trung đoàn pháo binh Bến Hải “bắn 1.500 viên đạn pháo HA12 (cachiusa), dân quân du kích bắn 400 quả đạn cối, diệt 300 tên lính Mỹ, thiêu hủy 2 xe M113, 2 kho đạn, 2 xe tăng, 11 khẩu pháo, 13 xe ô tô” (4).  Trong chiến dịch Quảng Trị năm 1972, ngay trong ngày mở đầu chiến dịch (30 - 31.3.1972), bội đội chủ lực, bộ đội địa phương cùng du kích các xã Trung Hải, Trung Sơn sử dụng pháo A12, bom HBF, cối 82, B40, B41 đánh dữ dội vào các lô cốt, hầm ngầm của địch tại căn cứ Dốc Miếu làm thiệt hại nặng một tiểu đoàn ngụy và cố vấn Mỹ, buộc chúng phải rút dần khỏi căn cứ. Đến đây“Con mắt thần” của hàng rào điện tử Mắc Namara cũng như toàn tuyến hàng rào này bị xóa sổ. 

Tượng đài Giao bưu - thông tin liên lạc Dốc Miếu.

4. Căn cứ Dốc Miếu đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích cấp quốc gia từ năm 1986. Trải qua gần nửa thế kỷ, với biết bao tác động biến thiên của lịch sử và thiên nhiên tàn phá, nay di tích chỉ còn lại một vài dấu tích của hầm hào, công sự, trại lính và xác chiếc xe tăng M41 của Mỹ bị bắn cháy đã bị hoen rỉ, phong hóa, thật khó nhận ra nếu không có một tượng đài chiến thắng trên đỉnh đồi... Đây vẫn là một di tích có giá trị lịch sử tiêu biểu ở Quảng Trị. Nó không chỉ là một chứng tích ghi dấu tội ác của kẻ thù trong chiến tranh xâm lược Việt Nam mà còn là những bằng chứng minh chứng cho sự thông minh, sáng tạo, ý chí, nghị lực phi thường của con người Việt Nam trong việc vô hiệu hóa và đánh bại hoàn toàn các loại vũ khí và phương tiện chiến tranh của kẻ thù, dù nó có hiện đại đến mức nào. Đây thực sự là một địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước, truyền thống đấu tranh cách mạng, khát vọng độc lập dân tộc, thống nhất đất nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau.     

Chú thích:

1. Mắc Namara, Nhìn lại quá khứ: Tấn thảm kịch và những bài học về Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995.

2. J. Pimlott, Việt Nam - những trận đánh quyết định, Trung tâm Khoa học công nghệ và môi trường Bộ Quốc phòng dịch và phát hành năm 1997.

3, 4. Bảo tàng tỉnh Quảng Trị, Lý lịch di tích Căn cứ Cồn Tiên - Dốc Miếu, Quảng Trị 2026. 

Thiếu tướng, TS Nguyễn Xuân Năng

Ủy viên Thường vụ Hội Di sản Văn hóa Việt Nam,

Nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam