Đền Cơ Xá và việc thờ phụng Thái uý Lý Thường Kiệt trong không gian văn hoá Thăng Long - Hà Nội xưa và nay

Tham dự Hội thảo có TS Chu Mạnh Hùng - Đại biểu Quốc hội chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa Xã hội của Quốc hội; Ông Nguyễn Sỹ Trường -  Giám đốc sở Dân tộc và tôn giáo TP. Hà Nội; GS.TS Đỗ Quang Hưng, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Tôn giáo, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam; đại diện các cơ quan liên quan; các nhà khoa học thuộc các lĩnh vực Sử học, Nhân học, Văn hóa học, Tôn giáo học, Văn bản học và những người quan tâm tới lịch sử và di sản văn hóa...

PGS.TS  Đinh Đoàn Long phát biểu khai mạc Hội thảo 

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS  Đinh Đoàn Long, Phó Trưởng tiểu ban Di tích đền Cơ Xá, khẳng định: Đền Cơ Xá từ lâu đã là nơi phụng thơ trang, nghiêm Đức Thái úy Việt Quốc công Thường Kiệt - vị anh hùng dân tộc kiệt xuất, người con ưu tú của làng làng cổ An Xá - Cơ Xá - Phúc xá xưa của Thăng Long - Hà Nội. Trong bối cảnh Hà Nội và cả nước đang đây mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, khơi dậy nguồn lực văn hóa nội sinh cho sự phát triển bền vững, Hội thảo là diễn đàn để các nhà khoa học, nhà quản lý cùng cộng đồng dân cư nhận diện, khẳng định và đánh giá đúng tầm vóc lịch sử của đền Cơ Xá gắn liền với không gian văn hóa Thăng Long - Hà Nội qua các thời kỳ.

PGS.TS Nguyễn Thị Yên trình bày Báo cáo đề dẫn Hội thảo 

Trình bày Báo cáo đề dẫn Hội thảo, PGS.TS Nguyễn Thị Yên - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hoá Tín ngưỡng Việt Nam, cho biết, năm 1010, thực hiện Chiếu dời đô của Đức Vua Lý Thái Tổ, cư dân làng An Xá đã di dời ra bãi sông Hồng khai hoang lập ấp để dựng nên châu Cơ Xá. Đây chính là cơ sở tạo nên sợi dây liên kết lịch sử và tâm linh không thể tách rời giữa làng Cơ Xá với không gian văn hóa Thăng Long - Hà Nội.

“Nhằm làm sáng tỏ hơn nữa giá trị và vị thế của đền Cơ Xá, Hội thảo hướng tới hai mục tiêu cốt lõi: Một là, tập hợp các nguồn tư liệu nhằm góp phần làm rõ thêm về thân thế, sự nghiệp của Thái úy Lý Thường Kiệt và mối liên hệ mật thiết giữa cuộc đời Ngài với vùng đất An Xá/ Cơ Xá quê hương ông. Hai là, nhận diện đặc trưng/đặc điểm tín ngưỡng, khẳng định vị trí và giá trị lịch sử - văn hóa - tâm linh đặc biệt của đền Cơ Xá trong dòng chảy tín ngưỡng thờ vị anh hùng dân tộc tại Thủ đô. Từ đó đề xuất các giải pháp để bảo tồn, phát huy không gian văn hóa đặc trưng này” - PGS.TS Nguyễn Thị Yên nhấn mạnh.

Tại Hội thảo, các nhà khoa học trình bày quan điểm theo hai nhóm chủ đề chính: Đền Cơ Xá và sự phụng thờ Lý Thường Kiệt trong không gian văn hóa Thăng Long - Hà Nội và Đền Cơ Xá với sự phụng thờ Lý Thường Kiệt trong xã hội đương đại.

Từ cách tiếp cận liên ngành, PGS. TS Nguyễn Thị Yên chỉ ra rằng, đền Cơ Xá không tồn tại biệt lập mà nằm trong sợi dây kết nối đa tầng mang tâm thức bảo tồn ký ức lịch sử của cư dân ven sông Hồng. Đặc biệt, sự phụng thờ Lý Thường Kiệt tại đây mang tính đặc thù sâu sắc: Ngài không chỉ là một nhân thần hộ quốc mà còn được dân làng tôn là "Tổ địa" với vị thế là Thủy tổ của dòng họ Ngô, gắn kết với tín ngưỡng thờ Thủy thần (Thủy tinh Thánh mẫu) và thờ Thành hoàng mang đặc trưng tín ngưỡng cua cư dân ven sông Hồng.

PGS.TS Phạm Lan Oanh phát biểu tại Hội thảo 

Dưới góc nhìn sinh thái văn hóa và biểu tượng học, PGS.TS Phạm Lan Oanh - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam tiếp tục làm rõ thiết chế tín ngưỡng vùng bãi này như một hình thức thích ứng sinh thái - xã hội độc đáo qua tục thờ sóng đôi giữa Mẫu Thoải và Lý Thường Kiệt tạo nên cấu trúc đối ngẫu Âm - Dương đặc trưng của vùng sông nước.

PGS.TS Bùi Xuân Đính phát biểu tại Hội thảo

Từ tổng hợp các nguồn tư liệu, PGS.TS Bùi Xuân Đính - Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội đã trình bày một cách hệ thống về cuộc di cư lịch sử của cư dân An Xá từ trung tâm Kinh thành ra vùng bãi bồi và sự phân tách thành các cụm dân cư, trong đó có Cơ Xá Nam trong diễn trình lịch sử.

Trong khi đó, trên cơ sở sử liệu, PGS.TS Nguyễn Thị Phương Chi - Viện Khoa học Phát triển Nhân lực và Văn hóa phân tích làm sáng tỏ thêm về quê hương, thân thế và sự nghiệp của Thái úy, khẳng định tầm quan trọng của các nguồn tư liệu địa phương.

Về phương diện văn bản học, TS Đinh Mỹ Linh - Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam và TS Vũ Việt Bằng - Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam đã phác họa lòng tôn kính của hậu thế qua hệ thống tư liệu Hán Nôm đa dạng ở các di tích thờ Lý Thường Kiệt ở nội thành Hà Nội.

Trong cái nhìn so sánh, ThS.NCS Vũ Thanh Bằng - Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam chỉ ra quá trình chuyển hóa từ "ký ức lịch sử" sang "ký ức thiêng", nhận diện sự lan tỏa của mạng lưới thờ tự Lý Thường Kiệt trong các không gian ngoài Hà Nội như Bắc Ninh, Thanh Hóa.

Đồng quan điểm, ThS.NCS Lê Thị Phượng - Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam đi sâu phân tích quá trình tái cấu trúc việc phụng thờ thông qua sự chuyển đổi của các chủ thể và sự tái diễn giải hình tượng Lý Thường Kiệt trong đời sống cộng đồng.

Trên cơ sở khảo sát thực địa và phân tích các thực hành văn hóa đang diễn ra tại đây, TS Đoàn Thị Tuyến - Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam chỉ ra rằng ngôi đền Cơ Xá hiện nay không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn địa điểm ký ức của cộng đồng làng Cơ Xá xưa. Đồng thời khẳng định vai trò của ngôi đền trong việc duy trì, tái tạo và tiếp nối sức sống của một cộng đồng làng xưa trong lòng xã hội hiện tại; chứng minh rằng một cộng đồng văn hóa có thể tiếp tục tồn tại thông qua các thiết chế tín ngưỡng cho dù trải qua những thay đổi về ranh giới địa lý hay sự biến mất của thực thể hành chính.  

Để bảo tồn và phát huy di sản, các nhà khoa học đưa ra giải pháp bảo tồn, phát huy không gian văn hóa đặc trưng này như: Chủ động kết nối Đền Cơ Xá Nam ở nội đô với các di tích liên quan đến Lý Thường Kiệt để kiến tạo một hành trình di sản ven và xuyên sông Hồng, góp phần củng cố bản sắc cộng đồng, trao truyền kiến thức lịch sử và tình yêu quê hương đất nước cho thế hệ trẻ; nâng cao vai trò chủ thể văn hóa của các dòng họ, kết nối không gian di sản xuyên sông Hồng, số hóa tư liệu, định vị lại không gian thờ Mẫu Thoải mang căn tính gốc...

Bài và ảnh: Quỳnh Hương