Di tích Dinh họ Vi xưa.

Nằm nơi hợp lưu của dòng sông Bản Thín và sông Kỳ Cùng, Khu lưu niệm dòng họ Vi tại Bản Chu được xếp hạng là Di tích Lịch sử - văn hóa cấp tỉnh năm 2022. Trải qua hai năm nghiên cứu công phu với sự tài trợ của Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VINIF), cùng sự chung tay của Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên, Ủy ban nhân dân xã Khuất Xá, Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn và con cháu gia tộc họ Vi, không gian di sản nơi đây đang đứng trước cơ hội hồi sinh mạnh mẽ. Nhà trưng bày tận dụng cải tạo một điểm trường mẫu giáo cũ ba gian phòng. Dù không gian khiêm tốn nhưng giá trị học thuật lại đặc biệt dày dặn với hàng ngàn trang tư liệu chữ Hán Nôm và tiếng Pháp quý hiếm sưu tầm từ Lưu trữ Hải ngoại Quốc gia Pháp (ANOM) và Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I đã được khảo cứu, tuyển chọn, dịch thuật công phu. Cùng với trang web di sản chuyên đề và nhà thờ gia tộc họ Vi ngay ở bên cạnh, nơi đây không chỉ kể câu chuyện của một gia tộc Thổ ty, mà còn phản chiếu sinh động lịch sử xã hội, lịch sử gia đình và công cuộc bảo vệ bờ cõi vùng biên viễn. 

Giá trị thực sự của di tích họ Vi nằm ở chỗ công trình không hề đứng đơn độc. Bao quanh nhà trưng bày là một không gian văn hóa sống động, gắn chặt với nhịp sinh hoạt thường nhật của hơn hai trăm hộ dân Bản Chu. Tại khu vực trung tâm, Khu lưu niệm còn giữ lại những cổng cổ của dinh thự, các bức tường rêu phong in dấu các phù điêu xưa và ngôi nhà thờ họ tôn nghiêm lưu giữ gia phả Thổ ty nhiều đời. Đan xen trong xóm làng là quần thể kiến trúc bản địa với hơn mười ngôi nhà trình tường, nhà tường đất cổ kính còn bảo tồn nguyên vẹn nét mộc mạc của đồng bào Tày, Nùng. Cùng với đó là không gian sinh thái và tâm linh cộng đồng độc đáo gồm mạch nước ngầm Bó Lìn tuôn chảy trong vắt, ngọt lành hàng trăm năm; hệ thống miếu thần linh ở Pò Lộc Mạ; ngôi đình cổ bên bờ ao cùng bóng cây đa nghìn năm rợp mát; và ngôi chùa thanh tịnh soi bóng bên dòng sông Bản Thín, hướng tầm nhìn ra ngã ba sông Kỳ Cùng sơn thủy hữu tình. 

Chùa Trung Thiên, xã Tú Đoạn (cũ), nay là xã Na Dương, Lạng Sơn.

Bên cạnh hệ thống ba chiếc ao bao bọc quanh làng vốn là hào nước kết hợp lũy tre dày đặc trở thành hào lũy ngăn chặn các cuộc tấn công của giặc cướp xưa kia, bản làng còn lưu giữ kho tàng di sản phi vật thể giàu bản sắc với tiếng đàn Tính, điệu Then mượt mà và nghệ thuật Múa sư tử mèo đặc trưng. Đặc biệt, hai dòng sông Kỳ Cùng và Bản Thín là nguồn tài nguyên mặt nước vô giá vẫn còn ngủ yên, mở ra cơ hội phát triển các trải nghiệm du lịch sinh thái như bến thuyền dạo cảnh, tuyến đường đi bộ ven sông, điểm dừng chân câu cá thư giãn hay các chòi thưởng ngoạn hoàng hôn ngã ba sông kết hợp ẩm thực cá suối và trà thảo mộc dân dã. Tất cả di sản ấy đều đang thở cùng đời sống dân bản, tạo nên một quần thể bảo tàng sống ngoài trời hiếm có. 

Không dừng lại ở ranh giới một bản làng, Không gian trưng bày gia tộc họ Vi và Thổ ty xứ Lạng được định vị là hạt nhân kết nối chuỗi tài nguyên phong phú của cả xã Khuất Xá và các tuyến du lịch trọng điểm của tỉnh Lạng Sơn. Trong nội vùng xã, di tích họ Vi kết nối trực tiếp với không gian tâm linh Bản Chu, cảnh sắc ngã ba sông và quần thể nhà trình tường cổ kính lợp ngói âm dương tại Khu Pò Kít. Tuyến trải nghiệm này mở rộng tới danh thắng Đập Bản Lải hữu tình để ngắm cảnh lòng hồ, câu cá, trải nghiệm nông nghiệp sinh thái; đồng thời kết nối với hệ thống hai mươi mốt cột mốc biên giới quốc gia trên địa bàn, hình thành tour du lịch về nguồn bồi đắp tình yêu biên cương cho thế hệ trẻ. 

Nhà trình tường ở Pò Lộc Mạ (Bản Chu, Khuất Xá)

Ở tầm liên vùng, Khuất Xá gắn với Tú Đoạn bằng trục đường bộ và sông Kỳ Cùng; ở đó có ngôi mộ Quận công Vi Đức Thắng cùng với ngôi chùa Trung Thiên ở Dinh Chùa do ông hưng công ở thế kỷ XVII; có miếu thờ Bản Tấu cùng miếu cậu cử Vi Văn Lê mới được tôn tạo. Khuất Xá cần chủ động tham gia mạng lưới du lịch của tỉnh khi đón luồng du khách từ đỉnh Mẫu Sơn di chuyển xuống vùng đệm để khám phá chiều sâu văn hóa bản địa. Đồng thời, tọa lạc trên hành lang kết nối trực tiếp với di chỉ hóa thạch than Na Dương và các di sản phụ cận Lộc Bình, nhà trưng bày trở thành điểm dừng chân văn hóa nhân văn độc đáo trong hành trình trải nghiệm Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, bên cạnh tuyến kết nối liên hoàn với Khu di tích Quốc gia đặc biệt Chi Lăng. 

Miếu thổ thần ở Bản Chu, Khuất Xá

Thực tiễn từ các dinh thự vùng cao phía Bắc đã để lại những bài học kinh nghiệm sâu sắc. Dinh họ Vương tại Đồng Văn, Hà Giang (cũ) rất thành công khi để chính con cháu dòng tộc làm thuyết minh và đưa toàn bộ dân bản người Mông vào chuỗi dịch vụ buôn bán nông sản, cho thuê trang phục, tạo sinh kế cho cả thung lũng. Ngược lại, Dinh Hoàng A Tưởng tại Bắc Hà, Lào Cai từng có giai đoạn rơi vào tình trạng bảo tàng hóa tĩnh, khách chỉ ghé chụp ảnh ngắn ngủi rồi rời đi vì thiếu câu chuyện lịch sử xã hội và thiếu sự liên kết hưởng lợi của cộng đồng xung quanh. Bài học rút ra cho Bản Chu là không thể nhìn di tích như một phòng trưng bày tĩnh, mà phải kết nối nhà trưng bày với toàn bộ đời sống bản làng, sông suối, nhà trình tường, các tour tuyến xung quanh và nghệ thuật dân gian để biến di sản thành nguồn sinh kế bền vững. 

Nhà thờ họ Vi ở Bản Chu.

Nút thắt cần tháo gỡ lúc này là giúp bà con dân bản chuyển hóa nhận thức từ việc coi di tích là của dòng họ Vi hay của Nhà nước sang nhận thức đây là tài sản chung của cả làng, cả bản. Khi du khách về thăm di tích, họ sẽ dạo bước ven bờ sông Kỳ Cùng, sông Bản Thín, uống ngụm nước trong lành ở mỏ nước Bó Lìn, vào bản ngắm nhà trình tường, thưởng thức ẩm thực xôi ngũ cẩm, vịt quay, món khau nhục, khoai lang Bản Chu, mua mớ rau vườn bản. Từng đồng chi tiêu của khách chảy thẳng vào túi người dân, làm cho đời sống của con cháu Bản Chu thêm no ấm. Khi thấy rõ lợi ích, dân bản sẽ tự giác giữ gìn đường làng phong quang, tự tay bảo vệ từng viên gạch cổ, từng cây đa, bến nước. 

Để đưa tiềm năng vào đời sống, địa phương cần hướng tới việc thực thi đồng bộ các giải pháp hành động. Trước hết là thôn bản hóa câu chuyện di sản thông qua việc các cụ cao niên phối hợp cùng chuyên gia bảo tàng biên soạn lại những mẩu chuyện mộc mạc về thần tích miếu Pò Lộc Mạ, huyền tích nước Bó Lìn, chuyện các Thổ ty cư xử nhân hậu với dân bản xưa kia, đồng thời đào tạo con em Bản Chu làm thuyết minh viên để mỗi người dân đều có thể tự hào kể câu chuyện quê mình. 

Di tích Dinh họ Vi xưa.

Cùng với đó là việc đánh thức tài nguyên tự nhiên, khơi thông ao làng, giữ gìn và bảo tồn lũy tre xanh, mở đường đi bộ đi dạo ven sông Kỳ Cùng và sông Bản Thín, tạo các điểm dừng chân ngắm cảnh, tạo đội bơi thuyền trên sông. Các hộ gia đình được khuyến khích liên kết mở dịch vụ nước mát mỏ nước Bó Lìn, ẩm thực dân dã, cho thuê trang phục Tày, Nùng và trích một phần thù lao vào Quỹ tôn tạo di tích theo mô hình cộng sinh bảo vệ di tích để đón khách, có khách để có thu nhập và có thu nhập để tái chăm lo cho di tích. 

Mỏ nước Bó Lìn bên bờ sông Thín.

Đội múa Sư tử mèo và câu lạc bộ Then - Đàn tính của thôn tiếp tục được bồi dưỡng, nâng cao chất lượng để trở thành sản phẩm du lịch phi vật thể phục vụ du khách. Cuối cùng là phát huy vai trò tự quản của Chi bộ, Ban lãnh đạo thôn thông qua việc đưa tiêu chí bảo vệ di tích vào Quy ước thôn, thành lập Tổ tự quản di sản và môi trường du lịch, kết hợp với sự đồng hành của Đảng bộ, chính quyền xã Khuất Xá trong định hướng quy hoạch, kết nối tour tuyến và truyền thông quảng bá. 

Không gian trưng bày Thổ ty xứ Lạng và gia tộc họ Vi sắp sửa ra mắt không chỉ là một công trình văn hóa đơn thuần. Bằng việc kết nối với mạng lưới nhà trình tường cổ, mỏ nước ngầm Bó Lìn, đình chùa, bến sông cùng các điểm danh thắng lân cận và sự vào cuộc tự giác của nhân dân, Bản Chu đang từng bước đánh thức một quần thể bảo tàng sống độc đáo, mở ra hướng đi bền vững cho du lịch di sản nơi biên cương.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy

Ủy viên BCH Hội Di sản Văn hóa Việt Nam;

Nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam