Bánh Ít Uôi là một nét độc đáo trong văn hóa ẩm thực của miền sơn cước. 

Bánh Ít Uôi được nhắc tới trong đoạn hát này là một cái bánh có vẻ ngoài kỳ lạ đối với tất cả những ai mới tiếp xúc lần đầu. Gọi là một cái bánh thì không đúng vì rõ ràng hai viên bột nếp đã chín mềm được gói cách biệt bằng hai lớp lá. Có khi cắn viên bên này thì ngậy lên mùi thịt lợn với hành tiêu, cắn miếng bên kia môi lại mềm đi vì chạm phải một vùng bột đậu nho nhe ngọt bùi đen sẫm. Nhưng nếu gọi là hai chiếc bánh thì lúc chủ nhà đưa mời rõ là chỉ cầm lên trong một lượt. Cả chiếc bánh gồm hai phần vẫn còn nằm cạnh nhau trên cùng một miếng lá chuối dài xanh. 
Chẳng biết bánh Ít Uôi của người Thái có giống chiếc bánh Ít do nàng Công chúa Út ít - con Vua Hùng Vương thứ sáu ở miền xuôi nghĩ ra hay không. Người Thái Trắng ở Mường Tấc thì chỉ biết rằng tục làm bánh Ít Uôi ở bản mình đã có từ lâu lắm. Hình như là một bà mẹ có hai đứa con sinh đôi là Ít và Uôi đã làm ra những cái bánh đầu tiên. Hai con bà có ngoại hình giống nhau nhưng mỗi người giỏi một việc. Khi lớn lên Ít ở lại bản làm nương, làm ruộng, còn Uôi chèo thuyền đi buôn vải ở nơi xa. Mỗi năm cứ đến Rằm tháng Bảy, Uôi lại về bản cũ thăm mẹ thăm em. Người mẹ sợ tình cảm của anh em xa cách dần nên bà đã làm ra cái bánh Ít Uôi để căn dặn hai con. Hai con là anh em sinh đôi, hai con là một cặp nên dù mười năm hay trăm năm vẫn phải thương nhau.  

Cách làm bánh Ít Uôi thì dễ dàng thôi vì chỉ cần có bột nếp, lá chuối xanh và một ít đậu để làm nhân. Bột nếp thì xay ra từ gạo nếp nhà trồng. Lá chuối xanh thì đầy ở trong khe hoặc ở quanh vườn. Đậu làm nhân thì dùng đỗ nho nhe hay đỗ xanh đều được. Đậu đem ngâm với nước cho nở to rồi hấp chín giã mềm. Đậu làm nhân có thể được thêm một ít thịt băm với muối tiêu hoặc thêm đường vừa ngọt. Lá chuối mới cắt về thì mang hơ qua lửa rồi lau. Hơ qua lửa để lá chuối mềm, dai và dậy mùi thơm rừng núi. Lá chuối phải đủ dài và phải được xé thành những miếng bằng nhau. Những viên bột nếp cũng được nhào và được vê thành những viên mịn trắng bằng nhau. Người mẹ nhẹ nhàng đánh bẹt bột, cho nhân vào và vê tròn khéo léo. Nhân bánh giờ nằm im ở ruột bánh tròn tròn. Mẹ đặt hai viên bột vào hai đầu mảnh lá rồi gói thành hình trụ. Mẹ xoắn tay tạo ra một nút xoắn thắt eo rồi gập đôi hai đầu bánh. Mẹ lấy sợi lạt mềm buộc lá thừa ở hai đầu lại với nhau để khép lại thành vòng. Sợi lạt và lá chuối giống như mang theo lời mẹ dặn: Dù cách xa đến đâu, vẫn anh em chung bọc.

Người Thái làm bánh ít uôi ngày Tết Xíp xí.

Người Thái bảo nhau: “Gạo thóc ngồi mâm trên, bạc vàng ngồi mâm dưới”  hoặc là “Thiếu thóc thiếu đủ thứ, có gạo có mọi điều” với ý đề cao sự quý trọng của lúa gạo. Ngày Tết, ngày lễ người Thái dâng cúng lên tổ tiên hoặc tặng người thân, tặng khách đến chơi nhà những món ăn làm từ lúa gạo, những cái bánh được làm từ gạo là cách trang trọng nhất để bày tỏ lòng biết ơn và hiếu khách.    
Nếu tặng bánh cho người yêu, chồng vợ thì có thể được coi là bánh tình yêu, bánh phụ thê; nếu đem tặng một người bạn thì thành lời chúc tình bạn sẽ ngày càng thắm thiết; nếu tặng cho người trong xóm giềng, làng bản thì sẽ làm gia tăng tình đoàn kết cộng đồng… Người Thái quý cái bánh Ít Uôi, quý con trâu, quý vật nuôi, quý cái cày cái cuốc… nên vào dịp Tết Xíp xí người Thái cúng vía cho trâu rồi mời trâu ăn xôi ngũ sắc, ăn bánh Ít Uôi. Người Thái cho cuốc cày được nghỉ, được tắm rửa sạch sẽ, gác cho khô rồi cũng cử người nhà vừa khấn vừa cầm bánh Ít Uôi bôi bôi quanh nông cụ. Người Thái tin rằng, tình bạn của con người với những con vật, những đồ vật có tốt đẹp thì mới giữ được mọi điều may mắn. 

Bánh Ít Uôi sau khi gói được hấp chín.

Bánh Ít Uôi, với vẻ ngoài hơi kỳ lạ. Khi đặt bánh dựng mà nhìn theo phương ngang thì hơi giống quả bầu hoặc giống cái túi đựng bạc đựng tiền. Nhìn bánh theo phương thẳng dáng bánh lại hơi giống biểu tượng sinh thực khí trong tín ngưỡng phồn thực nguyên thủy của cư dân nông nghiệp. Người làm ruộng, làm nương gửi gắm vào chiếc bánh ước nguyện về sự sinh sôi, mùa màng tươi tốt, người vật bình an, vạn vật hanh thông.

Bánh Ít Uôi là món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ tết Xíp xí. 

Lúc chơi Tết Xíp xí người Thái mời nhau ăn bánh Ít Uôi như mời nhau hưởng lộc ngọt của đất trời để rồi lúc vào mùa lại cùng nhau lên nương ra ruộng. Những người đàn ông lại cùng trâu cày trên ruộng ải, để những hạt nếp thơm lại tròn mẩy, ngả vàng. Những người đàn bà lại vãi hạt thóc, hạt đậu xuống đồng cho mầm cây nẩy mới. Những đứa trẻ lại chăn trâu, đi học. Những cô gái lại được mẹ dạy cho cách làm bánh cặp tình yêu, bánh đôi chồng vợ, bánh đôi bạn Ít Uôi.

Quàng Thị Diên
Trường Tiểu học Xuân Ban - xã Quài Tở  - Điện Biên