Mặt tiền của nhà mồ truyền thống với hai cái đầu trâu.

Nhà mồ truyền thống của người Cơ Tu có nhiều kiểu dáng. Phổ biến là nhà mồ có mái hồi tròn. Quan tài thường có mặt cắt hình tròn hoặc hình bầu dục. Một số nhà mồ có mái hình vuông hoặc chữ nhật, được dựng trên hệ thống 4-6 cột.

Điểm đặc biệt của nhà mồ nằm ở nghệ thuật tạo hình. Những ngôi nhà mồ còn giữ được nét nguyên bản thường xuất hiện hình chim, trâu, khỉ, rắn, trăn, kỳ đà và tượng người. Mỗi hình tượng được thể hiện bằng cách chạm khắc trên gỗ, tạo nên vẻ vừa mộc mạc, vừa huyền bí.

Tuy nhiên, những ngôi nhà mồ truyền thống ngày càng ít đi. Nguồn gỗ tốt khan hiếm khiến việc dựng một nhà mồ bằng gỗ trở nên khó khăn. Trong khi đó, số nghệ nhân còn biết chế tác nhà mồ truyền thống cũng ngày một giảm.

Theo phong tục, việc làm nhà mồ còn gắn với nghi lễ và sự đóng góp của gia đình. Muốn dựng một ngôi nhà mồ lớn, gia đình phải chuẩn bị nhiều lễ vật, trong đó có trâu, bò. Vì vậy, chi phí và công sức bỏ ra không nhỏ.

Trên nóc nhà mồ có trâu, kỳ đà, rồng...

Già làng Đinh Văn Bớt (81 tuổi, ở thôn ĐhaMi, xã Sông Vàng, TP Đà Nẵng), cho biết nhà mồ truyền thống thường được làm bằng những loại gỗ tốt và chế tác rất công phu. Một trường hợp tiêu biểu là nhà mồ do anh Bríu Nga dựng trên tuyến quốc lộ 14G, qua thôn A’liêng, xã Ating, khu vực Đông Giang, Quảng Nam trước đây.

Nhà mồ này được làm cho bố vợ anh. Các loại gỗ tốt như kiền kiền, trai, s’riêng được sử dụng để tạo dựng công trình. Đáng chú ý là bốn đầu trâu hướng ra đường, tạo nên vẻ uy nghiêm, huyền bí.

Với người Cơ Tu, quy mô nhà mồ còn thể hiện tình cảm của người sống dành cho người đã khuất. Nhà mồ càng lớn thì nghi lễ càng lớn. Gia đình phải chuẩn bị nhiều lễ vật và tổ chức các nghi thức tương xứng. Một nhà mồ được làm công phu, đẹp mắt cũng được xem là sự thể hiện lòng hiếu thảo của con cháu.

Nhà mồ truyền thống của người Cơ Tu với mặt tiền có 2 đầu trâu bằng gỗ nay đã hư hỏng hoàn toàn.

Trên nấm mồ truyền thống còn có một bộ phận đặc biệt gọi là bàn dong, hay cà nooi. Đây là chiếc bàn nhỏ, hai đầu có cáng để khiêng. Chính giữa bàn có một ô hình vuông.

Theo già làng Phạm Văn Crới (71 tuổi, trú thôn Ban Mai, xã Sông Vàng, TP Đà Nẵng), trong ô này thường đặt áo của người đàn ông đã mất. Nếu người qua đời là phụ nữ thì đặt chiếc mền, gọi là xa ri.

Đáng chú ý hơn là hệ thống tượng được bố trí quanh bốn góc của ô vuông. Các tượng thể hiện hình ảnh nam và nữ với những tư thế, hành động gắn với đời sống và nghi lễ tiễn biệt người đã mất.

Một tượng là ông già ngồi đánh trống, vừa đánh vừa hát lý để bày tỏ sự thương tiếc. Một tượng khác là ông già ngồi hút tẩu thuốc. Hai tượng phụ nữ cũng mang những hình ảnh giàu cảm xúc.

Một người mẹ ôm con trong nỗi đau mất mát. Người phụ nữ còn lại bưng nước, dỗ dành người mẹ đang bồng con uống nước để vơi bớt nỗi sầu. Qua những hình tượng ấy, đời sống, tình thân và cảm xúc của cộng đồng được thể hiện sinh động trên chính công trình dành cho người đã khuất.

Phụ nữ Cơ Tu giới thiệu cái cà nooi (bàn dong).

Ngày nay, dọc tuyến đường Hồ Chí Minh từ xã A Vương lên Tây Giang xuất hiện nhiều nhà mồ theo kiểu hiện đại. Những công trình này thường có hai mái lợp tôn. Đầu hồi có hình đầu trâu. Các hình kỳ đà, cá sấu được tạo hình bằng xi măng.

Hoa văn, họa tiết cũng được chuyển sang hình thức đắp nổi. Bề mặt được trang trí bằng sơn, xi măng hoặc gạch ốp. Nền và trụ nhà mồ thường được ốp gạch men. Mái tôn có nhiều màu sắc, trong đó xanh và đỏ khá phổ biến.

Bàn dong, hay cà nooi, trên nấm mồ cũng được thay thế bằng vật liệu mới. Xi măng, cát và sơn giúp tạo hình thuận tiện hơn, đồng thời giảm chi phí và công sức so với việc chế tác hoàn toàn bằng gỗ.

Sự thay đổi ấy phản ánh quá trình giao thoa văn hóa giữa miền núi và đồng bằng. Vật liệu xây dựng hiện đại ngày càng phổ biến. Cách làm mới phù hợp hơn với điều kiện kinh tế và nguồn nguyên liệu hiện nay.

Dù được làm bằng gỗ hay xi măng, những nhà mồ của người Cơ Tu vẫn giữ lại nhiều dấu ấn truyền thống. Hình đầu trâu, các con vật, bàn dong và những họa tiết dân gian vẫn hiện diện, như một sợi dây nối giữa hiện tại với ký ức văn hóa của cộng đồng.

Một số nhà mồ xây của người Cơ Tu ở (xã Sông Vàng, TP. Đà Nẵng).

Nhưng cùng với sự thay đổi ấy là nguy cơ mai một những kiểu nhà mồ truyền thống. Khi những nghệ nhân lớn tuổi lần lượt qua đời, kỹ thuật chế tác và những kinh nghiệm tạo hình cũng đứng trước nguy cơ thất truyền.

Trước thực trạng trên, thiết nghĩ ngành chức năng cần quan tâm, động viên và có chính sách hỗ trợ các mô hình nhà mồ truyền thống, tạo điều kiện để cộng đồng Cơ Tu tiếp tục gìn giữ, truyền dạy những giá trị đặc sắc. Qua đó, di sản văn hóa này được bảo tồn, phát huy và không bị mai một theo thời gian.

Giữa dòng chảy giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ, những nhà mồ bằng gỗ còn lưu giữ được nét nguyên bản vì thế càng trở nên quý giá. Đó không chỉ là dấu tích của một tập tục tang ma mà còn là di sản văn hóa giàu giá trị, như những “bảo tàng” nghệ thuật dân gian, lưu giữ ký ức, tín ngưỡng và bàn tay tài hoa của nhiều thế hệ người Cơ Tu. Những giá trị ấy góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa dân tộc. 

                                                                       Bài và ảnh: Lê Văn Kỳ