Thượng cờ trên Quảng trường Ba Đình là nghi lễ cấp quốc gia, được thực hiện vào 6 giờ sáng mỗi ngày trước Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ảnh: Thanh Giang/ Báo ảnh Việt Nam.
1. Sự ra đời và hoạt động của Chính phủ Trần Trọng Kim
Ngày 9/3/1945 tại Đông Dương, Nhật làm đảo chính Pháp. Ngày 11/3/1945 Bảo Đại ra tuyên bố xóa bỏ Hiệp ước 1884 đã ký với Pháp và tuyên bố nền độc lập của Vương quốc An nam. Để chuẩn bị cho việc thành lập chính phủ, Trần Trọng Kim được đưa từ Thái Lan về Sài Gòn rồi ra Huế để nhận nhiệm vụ thành lập chính phủ.
Ngày 17/4/1945, Trần Trọng Kim trình lên Bảo Đại danh sách chính phủ gồm 11 thành viên đã được đồng ý phê duyệt, trong đó ông giữ vai trò Tổng trưởng Nội các. Giải thích về việc lựa chọn các thành viên, Trần Trọng Kim cho biết: Nguyên tắc của tôi định trước là lựa chọn những người có đủ hai điều kiện. Một phải có đủ học thức và tư tưởng về mặt chính trị. Hai phải có đức hạnh chắc chắn để dân chúng kính phục”.
Chân dung cụ Trần Văn Lai (1894-1975).
Đúng 7 giờ 30 phút ngày 8/5/1945, nội các Trần Trọng Kim làm lễ bái mạng tại điện Cần Chánh trong kinh thành Huế. Đến 7 giờ 30 phút tối cùng ngày, lễ chính thức ra mắt nội các Trần Trọng Kim. Trong ngày tuyên bố nhậm chức, Chính phủ Trần Trọng Kim đã đề ra 6 giải pháp cấp bách: Một là, chủ trương mở của các nhà tù của thực dân Pháp để phóng thích các chiến sĩ yêu nước; hai là, tổ chức tiếp tế lương thực cho nhân dân và chuẩn cấp cho hàng triệu người bị khủng hoảng vì nạn đói ở miền Bắc; ba là, rà soát lại và thống nhất các ngạch thuế khóa “lần làn định lại cho công bằng”; bốn là, Nội các sẽ trù tính cách thống nhất pháp luật trong toàn quốc và để tránh sự lạm quyền sẽ tìm phương chia quyền hành chính và tư pháp; năm là, “trừ cho tiệt” nạn tham nhũng trong chốn quan trường, “kẻ nào không biết cải tà quy chánh sẽ phải trừng trị rất nghiêm”; sáu là, Nội các chỉ rõ: “vì vận nước mai sau là cốt ở thanh niên bây giờ cho nên chính phủ rất chú trọng đào tạo những người mạnh mẽ, khí khái, có nghề nghiệp, có tổ chức, có huấn luyện, để bảo vệ nền độc lập đương gây”.
Trong thời gian tồn tại khá ngắn, chỉ từ ngày 8 tháng 5 năm 1945 đến giữa tháng 8/1945, Chính phủ Trần Trọng Kim đã không xây dựng được một hệ thống chính quyền từ trung ương xuống đến huyện, xã, mà chỉ thay đổi ở cấp trung ương. Ở cấp kỳ, Chính phủ đề nghị Bảo Đại bổ nhiệm mới ông Nguyễn Xuân Chữ làm Thủ hiến Bắc Bộ và ông Nguyễn Văn Sâm làm Khâm sai Nam Bộ. Ở cấp tỉnh, thành phố, theo Sắc lệnh ký ngày 19/7/1945, có 3 người được bổ nhiệm mới là ông Trần Văn Lai giữ chức Đốc lý (Thị trưởng ) Hà Nội, ông Vũ Trọng Khánh giữ chức Thị trưởng Hải Phòng, ông Nguyễn Khoa Phong giữ chức Thị trưởng Đà Nẵng.
Quảng trường Ba Đình từ trên cao, giai đoạn mới được quy hoạch xây dựng, với 168 ô cỏ vào cuối những năm 1970.
2. Bác sĩ Trần Văn Lai, Thị trưởng Hà Nội - Người đặt tên Quảng trường Ba Đình
Ngày 19/5/1945 Chính phủ Trần Trọng Kim cho dựng nhiều đài kỷ niệm ở các đô thị lớn để ghi lại sự nghiệp của các anh hùng chí sĩ đã có nhiều công lao đóng góp đối với lịch sử dân tộc; đồng thời đã ra lệnh bỏ hết các tên đường phố mang tên các quan chức thực dân Pháp và tay sai tại các thành phố, thị trấn. Thay vào đó là tên các vị anh hùng dân tộc và các danh nhân Việt Nam. Ngay cả các biểu tượng khác ở các nơi công cộng có liên quan đến chế dộ thực dân Pháp cũng bị người dân tự phát gỡ bỏ, hoặc theo lệnh của Chính phủ, hoặc lệnh của chính quyền địa phương mà bãi bỏ. Cho đến đầu tháng 8/1945, về căn bản những đường phố mang tên các quan chức thực dân và tay sai cùng những biểu tượng, dấu tích khác gắn với chủ nghĩa thực dân Pháp ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ đều đã bị xóa bỏ.
Tại Hà Nội, chỉ trong vòng một tháng (từ 19/7/1945 đến 19/8/1945), với cương vị là Đốc lý (Thị trưởng) Hà Nội, thực hiện chủ trương của chính phủ Trần Trọng Kim, bác sĩ Trần Văn Lai đã thực hiện được hai công việc rất lớn và hết sức quan trọng là cho sử dụng tiếng Việt làm ngôn ngữ hành chính và thay đổi hầu hết các địa danh, đường phố ở Hà Nội trước đó mang tên các quan chức thực dân và tay sai được thay đổi bằng tiếng Việt và mang tên các anh hùng dân tộc và danh nhân Việt Nam.
Trong thời gian ngắn, Thị trưởng Hà Nội Trần Văn Lai đã ra lệnh thay đổi một loạt tên cũ của các đường phố ở Hà Nội như: đường Careau đổi thành đường Lý Thường Kiệt, đường Neyret đổi thành đường Sinh Từ, đường Reinach đổi thành đường Trần Quốc Toản, đường Bovet đổi thành đường Yết Kiêu, đường Boulevard Gambetta đổi thành đường Trần Hưng Đạo…, các cầu, cống ở Hà Nội cũng thay đổi tên gọi như cầu Paul Doumer đổi tên thành cầu Long Biên, các vườn hoa, quảng trường cũng thay đổi tên gọi như: vườn hoa Rue Neyret đổi gọi là vườn hoa Cửa Nam…
Sự thay đổi đặc biệt nhất trong việc thay đổi tên gọi của các địa danh, đường phố ở Hà Nội là việc bác sĩ Trần Văn Lai, chính là người đã đặt tên cho Quảng trường Ba Đình (Hà Nội).
Năm 1873 thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ nhất và năm 1883 đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai. Sau khi đánh chiếm và phá thành Hà Nội, thực dân Pháp chọn khu vực đất trống ở cửa phía Tây kinh thành quy hoạch xây dựng thành Quảng trường tròn (Rond Point Puginier), lấy tên là Quảng trường Pugininer. Quảng trường này nằm cạnh các cơ quan quan trọng của người Pháp, trong đó có Phủ Toàn quyền Đông Dương.
Sau khi được Chính phủ Trần Trọng Kim giao cho chức vụ Đốc lý (Thị trưởng) Hà Nội, tháng 7/1945 bác sĩ Trần Văn Lai đã cho đổi tên Quảng trường Pugininer thành vườn hoa Ba Đình. Sở dĩ Thị trưởng Trần Văn Lai đặt tên Ba Đình cho Quảng trường vì ông cảm phục và tưởng nhớ cuộc khởi nghĩa Ba Đình do Đinh Công Tráng lãnh đạo nghĩa quân hưởng ứng phong trào Cần Vương chiến đấu vô cùng dũng cảm chống thực dân Pháp tại căn cứ Ba Đình thuộc huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX.
Toàn cảnh Quảng trường Ba Đình nhìn từ trên cao. Ảnh: Công Đạt/ Báo ảnh Việt Nam.
Điều đặc biệt là sau khi được đặt tên, vườn hoa Ba Đình đã trở thành địa điểm lịch sử quan trọng, nơi Trung ương và Chủ tịch Hồ Chí Minh lựa chọn là nơi tổ chức Lễ tuyên ngôn độc lập. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn Độc lập tuyên bố trước toàn thể quốc dân đồng bào và nhân dân thế giới về sự ra đời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam châu Á.Từ đó đến nay và mãi về sau này, Quảng trường Ba Đình trở thành một cái tên gần gũi và thiêng liêng, trở thành niềm tự hào của nhân dân Thủ đô Hà Nội và nhân dân cả nước, nơi đây trở thành địa điểm tham quan, vui chơi của nhân dân Việt Nam và du khách quốc tế.
Chú thích:
1. Từ tháng 3/1944 Bộ Chỉ huy quân đội và Sở Hiến binh Nhật ở Sài Gòn đã chuẩn bị phương án đảo chính quân Pháp ở Đông Dương dưới mật danh Mago Sakusen (Chiến dịch ma) trình lên Tổng hành dinh Nhật ở Tokyo nhưng chưa được phê chuẩn. Đến ngày 26/1/1945 Tổng hành dinh mới chấp nhận phương án đảo chính của Tsuchihashi dùng vũ lực bất ngờ lật đổ thực dân Pháp ở Đông Dương.
2. Trần Trọng Kim: Một cơn gió bụi. Nxb. Vĩnh Sơn, Sài Gòn, 1969, tr.51.
3. Phạm Hồng Tung: Nội các Trần Trọng Kim bản chất, vai trò và vị trí lịch sử. Sđd, tr.134.
4. Juless Clement Neyret (1851-1893) - nhà thám hiểm, nhà khảo cổ và là nhà cai trị thực dân Pháp có một thời gian ngắn làm Công sứ Hà Nội, Nam Định, Sơn Tây.
PGS.TS Đinh Quang Hải
Nguyên Viện trưởng Viện Sử học