Nơi họp hội nghị thành lập Đảng

Hội nghi thành lập Đảng - dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, một sự kiện trọng đại trong lịch sử cách mạng nước ta

Vào nửa cuối năm 1929 ở Việt Nam có ba tổ chức cộng sản: Đông Dương Cộng sản Đảng ở Bắc Kỳ, thành lập tháng 6-1929; An Nam Cộng sản Đảng ở Nam Kỳ, thành lập tháng 10-1929 và Đông Dương Cộng sản Liên đoàn ở Trung Kỳ, thành lập vào tháng 1-1930. Ba tổ chức này đều ra Tuyên ngôn, Chính cương và Điều lệ. Sự xuất hiện cùng một lúc nhiều tổ chức cộng sản tạo ra nguy cơ chia rẽ và làm suy yếu phong trào công nhân Việt Nam.

Trong tình hình trên, vào cuối năm 1929, khi Nguyễn Ái Quốc đang hoạt động ở Xiêm (Thái Lan), một đồng chí từ Hồng Kông đến báo cho Người biết về tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên đã tan rã và chia thành nhiều phe phái, ai cũng nói mình là cách mạng nhưng không công nhận nhau. Lập tức Người đi Trung Quốc và đã đến đó vào ngày 23-12-1929. Sau khi gặp gỡ các chiến sĩ cách mạng Việt Nam đang hoạt động ở Trung Quốc, tìm hiểu thêm tình hình, Người đi Hương Cảng, chuẩn bị công việc cho Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản.

Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Tranh của Phan Kế An

Theo sự triệu tập của Nguyễn Ái Quốc, gần Tết Canh Ngọ, các đại biểu trong nước tới Hương Cảng. Hai đại biểu cho Đông Dương Cộng sản Đảng là Trịnh Đình Cửu và Nguyễn Đức Cảnh; Hai đại biểu của An Nam Cộng sản Đảng là Châu Văn Liêm và Nguyễn Thiệu. Riêng Đông Dương Cộng sản Liên đoàn mới thành lập nên không kịp cử đại biểu tham dự. Ngoài các đại biểu trên còn có hai người giúp việc Hội nghị là Hồ Tùng Mậu và Lê Hồng Sơn.

Trong Báo cáo gửi Quốc tế Cộng sản ngày 18-2-1930, Nguyễn Ái Quốc viết: “Chúng tôi họp vào ngày 6-1-1930. Với tư cách là phái viên của Quốc tế Cộng sản, có đầy đủ quyền quyết định mọi vấn đề liên quan đến phong trào cách mạng ở Đông Dương, tôi nói cho họ biết những sai lầm và họ phải làm gì. Họ đồng ý thống nhất vào một Đảng”. (HCM, Tt, NXB CTQG, H.1995, T3, Tr.12.). Hội nghị đã thông qua Chánh cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Điều lệ vắn tắt là cương lĩnh đầu tiên của Đảng.  Thành công của Hội nghị đã chấm dứt sự khủng hoảng trong phong trào yêu nước chống Pháp, chấm dứt tình trạng phân tán, chia rẽ của phong trào cách mạng Việt Nam, thống nhất các tổ chức cộng sản trong nước thành một Đảng Cộng sản duy nhất làm cho sức mạnh của hạt nhân lãnh đạo tăng lên gấp bội.

Tết Canh Ngọ năm 1930 đó đánh dấu một mốc quan trọng trong sự nghiệp cách mạng của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh. Ký ức về mùa xuân đó ghi mãi trong cuộc đời của Người. Sau này, trên đường đi công tác Người kể với các chiến sĩ trẻ về mùa xuân năm 1930, đúng vào dịp Tết âm lịch, ba tổ chức cộng sản đồng ý thống nhất thành Đảng Cộng sản Việt Nam. Mọi người đều vô cùng vui mừng, phấn khởi. Để chúc mừng Đảng ta ra đời, Bác đãi một bữa Tết Nguyên đán vừa tiết kiệm, vừa linh đình.

Tống Vương Đài ở Hồng Kông - địa danh gắn với Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam

Hồng Kông là một trung tâm giao thương quốc tế, là điểm thuận lợi để những người cộng sản Việt Nam có thể kết nối với Quốc tế Cộng sản. Nơi đây có trụ sở bí mật của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, có mạng lưới tổ chức của các đồng chí Việt Nam như Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn…Với tầm nhìn chiến lược, Nguyễn Ái Quốc đã chọn Hồng Kông làm địa điểm họp Hội nghị hợp nhất các tổ chức Cộng sản Việt Nam năm 1930. Tuy nhiên trong nhiều năm vẫn chưa xác định được chính xác địa điểm cụ thể nào ở Hồng Kông diễn ra sự kiện này?.

Nguyễn Ái Quốc (bí danh Tống Văn Sơ) năm 1930 tại Hồng Kông

Hồng Kông chia thành bốn vùng gồm: vùng Cửu Long, vùng Hồng Kông, vùng Đất mới và vùng Lan Tẩu. Trong vùng Cửu Long có địa danh Tống Vương Đài, tức Đài kỷ niệm Vua Tống (phiên sang tiếng Anh là Sung Wong Toi). Đối với những người Việt Nam nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh và lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, tên gọi Tống Vương Đài lần đầu tiên được biết đến nhờ công trình nghiên cứu của Giáo sư Hoàng Tranh, một học giả Trung Quốc đã dành nhiều tâm huyết và công sức nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông đã xác định được Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam diễn ra ở Tống Vương Đài. Sự khẳng định đó dựa trên cơ sở của những tài liệu đã có của Việt Nam và ở Trung Quốc. Đặc biệt là Giáo sư đã trực tiếp gặp được các đồng chí cộng sản Trung Quốc đã cùng hoạt động với Nguyễn Ái Quốc từ những năm 20 thế kỷ trước tại Quảng Châu. Trong quá trình đó ông đã trực tiếp gặp được nhân chứng lịch sử là Nhiêu Vệ Hoa, một đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc được Tỉnh uỷ Quảng Đông cử tới Hồng Kông giúp Nguyễn Ái Quốc tổ chức Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong hồi ký của mình, Nhiêu Vệ Hoa kể: Sau khi đến Hồng Kông không lâu, Hồ Chí Minh bắt đầu liên lạc với cơ quan của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Tôi đã từng được cơ quan cử đến trụ sở bí mật của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên để gặp Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh.  

Vào những năm 20-30 thế kỷ trước ở Tống Vương Đài có một quả đồi không cao, trên đỉnh có đền thờ Tống Vương và gần đó là miếu thờ Hầu Vương. Khu vực này còn có một sân vận động nhỏ, nơi thường có các trận bóng đá. Quanh chân đồi là khu dân cư lao động và có hai con đường lớn giao nhau là Tam Kung và Tống Vương Đài. Với những điều kiện đó, lại đúng vào dịp Tết Nguyên đán cho nên khu vực này người dân đi lễ nhộn nhịp. Đó là điều kiện để Hội nghị bí mật được diễn ra an toàn. Trong cuốn sách Hồ Chí Minh với Trung Quốc xuất bản năm 1995, Giáo sư Hoàng Tranh khẳng định: Hội nghị hợp nhất Đảng Cộng sản Việt Nam được họp ở Tống Vương Đài, gần bờ biển, gần miếu Hầu Vương ở Cửu Long, tác giả còn cung cấp cả hình ảnh về Tống Vương Đài trong những năm đầu thế kỷ XX.

Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản Việt Nam ở Tống Vương Đài diễn ra trong nhiều ngày, như Báo cáo của Nguyễn Ái Quốc gửi Quốc tế Cộng sản ngày 18-2-1930 là Hội nghị bắt đầu họp ngày 6-1 cho đến ngày 8-2-1930 các đại biểu mới trở về Việt Nam. Để giữ bí mật, hôm thì mấy anh em giả đánh “mạt chược”, hôm thì đến sân vận động xem đá bóng, như sau này Bác kể với các chiến sĩ trẻ tuổi trên đường đi công tác.

Gần đây, Bảo tàng Hồ Chí Minh đã có những cuộc khảo sát thực tế tại Hồng Kông. Trên cơ sở những tài liệu có được ở Việt Nam và Trung Quốc thì có thể khẳng định Tống Vương Đài thuộc quận Cửu Long Thành của bán đảo Cửu Long, nơi có những đặc điểm như dấu tích đài kỷ niệm Vua Tống, có sân vận động bên bờ biển, có dãy phố của những người lao động nghèo… là nơi đã chứng kiến Hội nghị thành lập Đảng ta vào mùa xuân năm 1930.

Ngoài việc chứng kiến Hội nghị thành lập Đảng, Tống Vương Đài ở Hồng Kông cũng còn là nơi họp Hội nghị lần thứ nhất Trung ương Đảng ta vào tháng 10-1930. Điều này cũng đã được đồng chí đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc Nhiêu Vệ Hoa, người được cử tới chúc mừng Hội nghị kể lại rằng Hội nghị đã được khai mạc tại Tống Vương Đài bên bờ biển, đối diện với miếu Hầu Vương Cửu ở Cửu Long, nhằm lợi dụng sự đông đúc, nhộn nhịp của lễ kỷ niệm ngày sinh của “Hầu Vương”.

Trong báo cáo nhanh gửi Quốc tế Cộng sản ngày 28-10-1930, Nguyễn Ái Quốc thông báo Hội nghị lần thứ nhất của Đảng họp từ ngày 12-10 đến ngày 27-10-1930. Người tóm tắt những nghị quyết của Hội nghị đã thảo luận và thông qua như: Luận cương chính trị, Điều lệ Đảng, Nhiệm vụ trước mắt của Đảng. Hội nghị đã bầu ra Ban Chấp hành Trung ương chính thức do Tổng Bí thư Trần Phú đứng đầu.

Chưa hết, Tống Vương Đài ở Hồng Kông những năm đầu thế kỷ XX còn có khu phố của những người lao động nghèo và đường Tam Kung, nơi có số nhà 186 là cơ sở bí mật của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và là nơi ở bí mật của Nguyễn Ái Quốc. Chính tại số nhà này, mật thám Pháp và mật thám Anh đã câu kết với nhau, chỉ đạo cảnh sát Hồng Kông bắt giữ trái phép Người vào sáng sớm ngày 6-6-1931. Vụ án Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Kông là một vụ án nổi tiếng trong lịch sử toà án Hồng Kông thế kỷ XX. Sau gần 20 tháng bị giam giữ, nhờ tinh thần lạc quan cách mạng, dũng khí kiên cường, cách xử lý thông minh, tỉnh táo và khôn khéo, lại được sự giúp đỡ của Quốc tế Cộng sản cùng một số luật sư chân chính, đặc biệt là luật sư Phơrăngxit Henri Lôdơbi (Francis Henri Loseby), cuối cùng Nguyễn Ái Quốc đã giành thắng lợi và rời Hồng Kông tiếp tục sự nghiệp cách mạng.

   Nếu tính từ tháng 1-1930 bắt đầu Hội nghị thành lập Đảng đến khi rời Hồng Kông vào mùa xuân năm 1933, Nguyễn Ái Quốc đã có một thời gian đầy sóng gió ở vùng đất này. Trong bối cảnh đó, Tống Vương Đài ở bán đảo Cửu Long là một địa chỉ nổi bật ghi dấu ấn quan trọng trong những ngày đầu thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, xác định đường lối chiến lược và sách lược của cách mạng nước ta.

Công viên Tống Vương Đài ngày nay

Tống Vương Đài theo thời gian đã thay đổi hoàn toàn. Thay cho quả đồi Tống Vương Đài là các công trình hiện đại, đó là sân vận động Olympic. Đối diện với sân vận động qua đại lộ Olympic là công viên Tống Vương Đài. Trong công viên có một tấm bia đá khắc hai thứ tiếng Trung và tiếng Anh, nội dung tấm bia nói về lịch sử của Đài tưởng niệm Vua Tống như sau: Đài tưởng niệm nằm trên quả đồi ở phía Tây biển Cửu Long, trên đó có một tảng đá rất to có khắc ba chữ “Tống Vương Đài”. Đền thờ có từ thời nhà Nguyên, thờ ông Vua cuối cùng của triều đại nhà Tống, vị Vua bị quân Mông Cổ truy đuổi đã chạy về đây ẩn náu và sau mất tại nơi này.

Khối đá khắc ba chữ "Tống Vương Đài" đặt tại công viên Tống Vương Đài ở Hồng Kông

Cùng với bia đá, trong công viên còn đặt mảnh đá còn lại của tảng đá khắc ba chữ “Tống Vương Đài”, tảng đá có lịch sử như sau: Vào năm 1941, phát xít Nhật vào Hồng Kông, chúng mở rộng sân bay Kai Tak được xây dựng từ thế kỷ XIX. Để mở rộng sân bay, phát xít Nhật đã dùng thuốc nổ phá tảng đá có chữ “Tống Vương Đài”. Tảng đá bị vỡ làm ba, nhưng riêng phần có chữ “Tống Vương Đài” lại còn nguyên vẹn. Sau khi Hồng Kông được giải phóng vào năm 1945, chính quyền Hồng Kông xây dựng công viên và đã chuyển nguyên phần tảng đá có dòng chữ lịch sử này đặt trong công viên, cách vị trí cũ gần 100 mét.

Ở Tống Vương Đài ngày nay, đường Tam Kung cũng chỉ còn đến số nhà 148, các số nhà tiếp theo bị phá để làm Đại lộ Olympic vào năm 1970. do đó số nhà 186, nơi ở và cũng là nơi Nguyễn Ái Quốc bị cảnh sát Hồng Kông bắt trái phép, đã không còn. Tống Vương Đài nay chỉ còn lại ba chữ Hán khắc trên đá còn nguyên vẹn và được đặt trong công viên mang tên Vua Tống, đó như một biểu tượng của địa danh lịch sử này.

Theo thông tin của Bảo tàng Hồ Chí Minh, đã có một số nhà khoa học và những người bạn Hồng Kông yêu mến Chủ tịch Hồ Chí Minh và Việt Nam có sáng kiến vận động dựng bia ghi dấu các địa điểm di tích Hồ Chí Minh ở Hồng Kông nói chung và ở Tống Vương Đài nói riêng.

Được như vậy thì dù Hồng Kông có thay đổi như thế nào thì những địa điểm liên quan đến Nguyễn Ái Quốc và Hội nghị thành lập Đảng ta trên đất Hồng Kông sẽ trở thành tài sản tinh thần vô giá gắn kết quan hệ hữu nghị giữa nhân dân hai nước Việt Nam và Trung Quốc.

TS Nguyễn Thị Tình

Ủy viên Thường vụ Hội Di sản Văn hóa Việt Nam;

nguyên Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh